Атчы Хажи-Дауут

Этезланы Мусаканы жашы Хажи-Дауут.  Ол Гирхожанда туугъанды, анда жашагъанды. Аны кёп къою, тууары да болгъанды. Кёнделенде Этезланы къолда басхан парийле да жайгъанды. Алай аны бек уллу байлыгъы уа атла эдиле,  таулу къумалы атла. Хажи-Дауут алагъа жаны бла берилгенди, кёп да  жайгъанды. Аланы араларында бек белгилиси айтхылыкъ къоспар эди, кёксюл бояулу ат.

Таулу атла  кючлюле, чыдамлыла болгъандыла. Бурун заманлада бизни  тийрелеге келген жолоучула,  алимле  алагъа кеслерини кёп эсгериулерин  жоралагъандыла. Сёз ючюн, венгерли Жан-шарль де Бесс былай жазгъанды: «Таулула аламат атла жаядыла. Аланы бир къауумлары Европада эки минг франк турлукъдула. Атланы ёсюмлери уа тюз да аскерге жараулудула. Дагъыда была бек женгил айланадыла. Мен  билмейме башха  къума, таулада айланыргъа былача аламат болгъан, арый-тала билмеген ат».

Андан сора да кёпле  махтагъандыла бизни атланы. Ма аллайланы ёсдюргенди Этез улу да. Аны атларыны хапарларын  эшитип, излей узакъ Россей шахарладан келгендиле. Патчахны адамлары окъуна бачамагъа  керек болгъан атланы Хажи-Дауутдан алып болгъандыла.

Ол шарт кеси окъуна ачыкълайды таулу атха жетген ат болмагъанын.

 Бир жол ол эки вагон топпа-толу ат, ат керекле, къызлары эшген кийимле, агъачдан ишлеген юй адырла элтип да  кёргюзтгенди.

Николай патчах да кеси  жанындан анга кёп саугъала бергенди. Ол санда бир  къумалы ажир, уста къоллу къызларына алтын майдалла жибергенди, ала къызларында сакъланып кёпге дери тургъан эдиле.

Ажир бла уа Хажи-Дауутну гитче жашы Таукъан Басхан суууна киргенлей,  аты элгенип, жашны суугъа атхан эди, ат къутулады, иеси уа суугъа батханды.

Хажи-Дауутну  жылкъысыны юсюнден тукъумунда жюрюген хапар  абылайды.  Биринчи дуния уруш башланнган жыл  Тырныаууз къатында  Пёрк тюзюнде  сатылгъан атларындан  къалгъанларына Этез улу тамгъа  салдыра болады.  Ол кюн алайда жети жюз атха  эн салыннганды. Экинчи жыл кече Хажи-Дауутха  жылкъычысы келеди да былай дейди: «Байталла тайланып бошадыла. Жылкъыны саны тамам минг болду», -деп.

Этез улуну аты жылкъысы бла айтылгъанлыкъгъа,  къой, тууар да кёп тутханды.  Башында айтханыбызча, басхан парийлери да  болгъанды. Аланы  Кёнделен тийресинде Генчокъада, Этезланы къолларында тутхандыла. Юч жыйырмадан артыкъ аллай итлери болгъанды. Ала къошлада иги къалауурлукъ этгендиле, бёрюлени окъуна жыртхандыла.

Аллай бир малны Хажи-Дауут къайда тутхан болур эди. Бир къауумун  Кёнделенде  Генчокъада, Этезланы къолда. Быллымны аллында ариу кюнлюм бетде Алмалы деп уллу жер барды, ол да Этез улуну жери эди.

Колхозланы  заманында алайда эки къой сюрюу бла бир тууар ферма тургъанды. Асламысында ала къыш узуну къаудан бла  кечиннгендиле.

Бусагъатда Тырныауузну комбинатыны  къалгъан-къулгъанлары  тёгюлген жер да  Хажи-Дауутну къошу болгъанды.

Тамбукан кёлню тийресиде, таулула анга  Таубукъгъан дегендиле, оналты минг  десятин жерни ортакъгъа алып эди. Балыкъ башында Жылы-Сууну тийресинде да кёп эди жери. Жанхотияда уа гюрбежиси да болгъанды.  Анда аны къауум адамы ишлегенди. Хажи-Дауутну чаллыкъ жерлеринде юч минг  гебен  чыгъыучу эди, дейдиле.

Уллу  малы-мюлкю болгъанны кёп ишчи адамы да болгъанды, аланы хакъларын да заманында къыйнамай тёлеп тургъанды.

Къармашыулугъу, иш кёллюлюгю, жашаугъа кесин тап  келишдире билгенлиги бла  къурагъан эди Этез улу кесини  аллай уллу мюлкюн.

Революцияны аллында жыллада Георгиевскден арбала бла къызыл кирпич ташып Гирхожанда кесине тюплю-башлы юйле ишлеген эди.

Бай болуп  къолунда адамла  ишлегенликге, къара ишден кеси да артха турмагъанды. Къойла къыркъгъанды, малгъа эн салгъанды, атха нал ургъанды, гюрбежиде темирчилеге да болушханды.

Бир жол  къошларындан бирине барады.  Тамата жашы Жарахмат  анда болгъанды, анга уа къонакъла келип. Атасы жашына къонакъларынга къалай къарадынг, деп сорады. Ол  а  къазанда бишип тургъан эт бла сыйлагъанын айтады. Хажи-Дауут а, бир семиз къойну тутдуруп, жалчыларына сойдурады. Аланы мёхелликлерин жаратмай, къын бичагъын чыгъарып, малны терисин ариу алып, санлап, къазаннга кеси салады да, жашына бурулуп: «Сыйлы къонакъланы былай  сыйлай тур», - дейди.

Хажи-Дауутну юйдегиси Жаппуланы Тана хажини  къызы эди. Аланы алты къызлары бла юч жашлары болгъанды: Дауумхан, Гошанагъо, Напий, Гошанашхо, Радымхан, Хабий.

Дауумхан Думалагъа  Мамашланы Асхатха эрге барады. Аланы юч жашлары болады: Хызыр, Исмайыл, Алий. Революциядан  сора байла, бийле бла кюрешиу  башланнганда,   была Дагъыстаннга кёчедиле. Отуз жетинчи жылда  Асхат,  элин, журтун тансыкълап, бери келеди. Аны уа тил этип тутдурадыла. Ызы бла барып, Дагъыстандан къатынын, эки жашы Хызырны бла Исмайылны алып келедиле. Тамата жашха 21 жыл, экинчисине уа –19 жы бола эди. Алийни  букъдурадыла да  аны табалмайдыла.

Атангы алтыны бар эди  ол аны  къайда  асырагъанды,  деп,  Дауумханны, жууукъларын да  къыйнап тургъандыла.  Болмагъан алтынны  была къайдан чыгъарлыкъ эдиле. Хажи-Дауутну байлыгъы мал эди. Асхатны, эки жашын да  ёлтюредиле. Дауумханны уа бир жылдан башына бош этедиле. Ол 1966 жылда Къарачайда Учкекенде ауушханды.

Экинчи  къызы Гошанагъо  Мамашланы  Хусейге эрге барады. Хусейни 1928  жылда тутадыла. Андан  къутулады. Урушдан сора дагъыда тутулады. 1954 жылда Красноярскда тутмакъда ёледи, Гошанагъо уа 1988 жылда  Учкекенде. Ючюнчю къызы Напий  эрге баргъынчы ауруп ёледи. Аны гитчеси Гошанашхо къарачайлы жашха, Сарыланы Мухамметге, эрге чыгъады. 1954 жылда Къазахстанда ёледи.

Эгечлени бек кичилери Радимхан Жанибекланы Ратмирни юйдегиси эди. Ратмир 1937 жылда тутулуп, андан къайтмагъанды.

Къарындашланы таматалары Жарахмат эди. Аны юй бийчеси Къарачайдан Байчораланы Бёдене атауулдан болгъанды. Бу атауул ол жанында бек байладан бирлерине саналгъанды. Къарачайда, Малкъарда да бек байланы бир этейик деп, таматала оноулашып, Жарахматха Байчорланы къызларын алгъан эдиле. Аланы бир жашлары болады. Онтогъузунчу жылда большевик аскер быланы тутаргъа келгенде, Хажи-Дауут  адамларын да алып, къачаргъа тебирейди.

Жарахмат а: «Биз нек къачаргъа  керекбиз, кишини ёлтюрмегенбиз, кишиге хатабыз  жетмегенди. Халал къыйыныбыз бла жашайбыз. Быланы бизге не даулары бар эсе да,  бир  билейим», - деп, атасы унамай тургъанлай, аскерни аллына барады.  Большевикледен бири уа алайда окъуна ушкок бла уруп  ёлтюрюп къояды.

Жарахматны бир жашы  къалгъан эди.  Ол Уллу Ата журт, ызы бла Япон урушлагъа къатышханды. Къазауат  бошалырны аллында ауур жаралы болуп,  госпитальда кёп жатханды. Андан  чыкъгъандан сора юйдегиси бла Сибирьде жашап тургъанды.

Жарахматны кичиси Мухаммат окъуулу, билимли адам эди, революцияны кезиуюнде тас болады.

Гирхожанчы Этезланы Хажи-Дауут  кеси заманында аты айтылгъан киши эди. Тукъумда, миллетде,  аладан тышында да,  уллу хурмети жюрюген адам. Хар заманны кеси жигити.