Адам тромбларын сезмей турургъа болады

Тромб деген сёзню биз алгъын эшитген окъуна этмей эдик. Энди уа ёлюмлени сылтауларындан бири кёбюсюнде «тромбу юзюлгенди» дегенни эшитебиз. Хау, статистикагъа кёре, Россейде эм жайылгъан аурууладан бешден бири къан тамырла бла байламлыдыла. Аланы юсюнден терапевт Магрелланы Келимат бла ушакъ этгенбиз.

- Къанны не зат къалын этеди?

-Жыгъылыу неда хирургия жаны бла къатышыула болса, ачылгъан жараны жабарча эмда къан кетиуню тыярча, саннга-чархха къанны  къалын этерге тюшеди. Къалын къан а    тромбланы къуралыуларына къоркъууду. Бегирекда жарала уллу болсала, андан тиргизилиу кезиу а узакъгъа созулса.

Тромбозгъа дагъыда  тамырлада къан иги жюрюмегени да сылтау болады. Ол а кёп олтуруп тургъандан,  самолётлада терк-терк учхандан, автобусда неда машинада  узакъ жолгъа баргъандан чыгъады.

Самолётда узакъгъа учарыкъ эсегиз, онгугъуз болса, терезе къатында жер алыгъыз, ансы  жолоучулукъну аслам кесегин хазна тебалмай турлукъсуз. Неда проход къатында олтуругъуз - сюйсегиз-сюймесегиз да ёрге туруп, къоншуларыгъызны ётдюрюрге тюшерикди.  Ол а къаныгъызны жюрюуюне себеп боллукъду,  къан уюугъа уа - чырмау.

- Къан уюуланы къуралыуларына себеплик этген ауруула бармыдыла? 

- Аланы араларында - мардадан озгъан семизлик (ол асыры бек болса уа, тромбну къуралыууна къоркъуу  беш кереге ёседи), жюрекни ишемия аурууу, гипертония, тамырланы варикоз кенгертилгенлери, санда-чархда баргъан процесслени  бузулууу, гормонла жаны бла тюрлениуле.

Андан сора да, къан уюула  онкологиялары болгъанланы 15 процентинде тюбейдиле. Бу жаны бла кёбюуле тромбланы къуралыуларына себеплик этген энчи веществола чыгъарадыла - прокоагулянтла.Тромбозланы къозгъалыуларына къоркъууну кёбюулеге къажаулукъгъа этилген терапия да чыгъарады. Аны ючюн онкология бла ауругъанла  тромбоэмболия болмаз ючюн дарманла ичерге керекдиле.

- Тамырланы тап халда къалай сакъларгъа боллукъду?

-Тамырланы сакъларгъа амал кёпдю, онг бар эсе, аланы барысын да хайырлансагъыз игиди. Алай шёндю шахарда жашагъан адамны турмуш болумларын, заманы жетишмегенин эсге алсакъ, аладан 4-5-син окъуна толтура турсагъыз, хата кёрлюк тюйюлсюз. Аланы талайы уа асламысында къышда керекдиле.

Къоркъуулу къауумгъа кире эсегиз, саулугъугъузгъа сакъ болургъа кюрешигиз. Нек дегенде къан тамырланы халлары быллай затладан осалгъа кетерге боллукъдула:

- инфекциялы ауруу жукъгъан эсе (бютюнда ёпкелеге бла ёпке башлагъа);

- ичигиз къатып къыйнала эсегиз;

- стресслени дайым сынай эсегиз;

- аслам кюч-къарыу излеген жерде уруна эсегиз;

- чархыгъыз керек мардадан  3-5 килограммдан кёпге ауур эсе;

- ашыгъыз тап хазырланмагъан эсе;

- аягъы  юсюнде ишлей эсегиз (врачла, устазла, сатыучула, парикмахерле эм башхала);

- гипертониядан къыйнала эсегиз;

- тютюн иче эсегиз.

- Не зат этерге керекбиз, санасагъыз эди?

-Жыл сайын анализле беригиз, къанда холестеринни ёлчемин ёнчелегиз. Ол кётюрюлюп эсе, атеросклероз болмазча, мадар этигиз.

 Отуз беш жылдан сора тамырланы халларын ультразвук бла тинтдиригиз. Бу процедурагъа хирург ийиучюдю. Анга он минут кетеди, кеси да УЗИ-ге ушайды. Врач гельни жагъады, аны юсю бла энчи оборудованияны элтеди, сиз а кезиу-кезиу солууугъузну тыяргъа керек боллукъсуз. Анда териге жууукъдагъы тамырла, теренирек тургъанла да ачыкъ кёрюнедиле.

  Врачыгъыз айтхан витаминлени ичигиз, бютюнда алада аскорбин кислота, рутин бла конский каштанны  къошулмалары бар эселе. Бир кюн къалып экинчисинде чайны орунуна жабышмакъны бла итбурунну къайнатып уртлагъыз. Бир литр суугъа аладан ууучугъуз бла бирин атып, алай хазырлагъыз. Ыйыкъгъа бир кере уа матэден бла каркадеден суусап этигиз.

 -Къан тамырланы жашлай тутаргъа жюзюу болушамыды?

-Хау. Ыйыкъгъа бир-эки кере бассейннге барып, 40 минут   неда сагъат бла жарымны жюзюгюз. Эрттенликде неда ингирде (биягъы эки кюннге бир кере) жуууннганда сууну кезиу-кезиу сууукъ, жылы да этип, юсюгюзге къуюгъуз. Аны температурасы терк алышыннганы тамырлагъа жарау этдиргенчады.

 - Ауур ишни толтургъанда, къолугъуз, инбашларыгъыз къурушханларын неда бармакъларыгъыз агъаргъанын эслегенлей, не зат этерге боллукъду?

- Ол кезиуде дарман битимлени сууларын бузлатып, санларыгъызны аны бла ышый-ышый туругъуз. Аны ючюн мурсаны, шалфейни бла дугъумну бир кесегине стакан бла бир исси суу къуюгъуз, сууутугъуз, бузла салыучу орунчукъгъа бёлюп, морозилкагъа салыгъыз. Эки сагъатдан ол хазыр боллукъду. Хар эрттенликден аны бла тамырла кёрюннген жерлени сыларгъа эринмегиз. Ол аланы сау этгенден сора да, кесигизге да хычыуун кёрюнюрюкдю.

 -Гимнастика болушамыды?

- Кюн сайын он минутну гимнастика бла кюрешигиз. Упражненияланы къайсын сюйсегиз да сайларгъа боллукъсуз, жангыз да аякъларыгъызны онушар кере артха, алгъа эмда жан-жанларына узатыргъа унутмагъыз. Витаминле бла физкультура тамырланы кючлейдиле, аланы аурууладан сакълайдыла.

 Хар кюнден тамырланы солутуугъа онбеш минутну къоюгъуз. Алгъа 15 минутну бийик жастыкъда, артда уа аякъларыгъызны башыгъыздан ёргерек кётюрюп жатыгъыз.

 Тамырланы къабыргъалары кёп жыллагъа игилей къалыр ючюн, жаулу, калориялы ашла бла азыракъ ауузланыргъа, мардадан кёп семирмезге, сора С бла Р (аскорбин кислотаны бузулуудан сакълайды) витаминлени да асламыракъ ичерге керекди. Ауруугъа  хорлатмазгъа А бла Е витаминле да хайырлыдыла.

-Статистикагъа  кёре, жер башында жашагъанланы тёртден бири  тромбоз ауруудан къыйналыргъа боллукъ къоркъуулу къауумгъа киреди. Ол къалай къуралып тебирейди  эм андан къорууланыргъа онг бармыды?

-Тромбозну къан тамырлада  къан  уюгъанла къурайдыла - тромбла. Бу иш къан тамырлада бла артериялада  барады. Алай къан уюгъан къалайда бегитилсе да, ол къан жюрюуню толусунлай тохтатады неда анга иги да чырмау этеди.  Андан а ахшылыкъ чыкъмазлыгъы белгилиди.

Тромб юзюлюп, ол гулмакны къан бла санны-чархны башха жерлерине тюшгени да къоркъуулуду. Сёз ючюн, ол ёпкелеге жетсе, ёпке тамыр тромбоэмболия болады - ол а не къадар терк медицина болушлукъну излейди. Къан уюгъан мыйыгъа барса уа, инсульт болургъа болады. Ма аны ючюн тромбозну юсюнден алгъындан не кёп билсенг да, хатасы жокъду.

- Не шартладан билинеди тромбоз?

-Тромбоз бир кесек заманны кесин билдирмей турады. Бу ауруу асламысында аякълада чыгъады. Андан къыйналгъан адам бутларында ауурлукъну сезеди, тамыр узунуна ачытханлай турады. Аякъ кёбеди, уллу болады, териси къызарады неда кёксюлдюм тюрсюнню алады. Бирге айтханда, быллай хал ангылашынмай къалмайды.

Алай тромбозла башха жерледе да чыгъадыла, ол санда терендеги къан тамырлада да. Кёбюсюнде ауруу кесин билдирмейди, адамла алада тромбла къурала тургъанларын ангыламайдыла. Андан къутхаргъан жангыз да профилактикады.

Белгилиди, тютюн ичерге сюйгенледе тромбла башхаладан эсе юч кереге кёбюрек къураладыла.  Аны ючюн алыкъа бу осал къылыкъны къоялмагъан эсегиз, къоюгъуз! Башха заранлы затла  - аракъы,  къакъланнган, чибижили неда тузлу азыкъла бла да артыкъ кюрешмегиз.

Къан уюугъа къоркъуу бар эсе, ол  санда-чархда суу аз болгъаны ючюн да къуралып къалыргъа боллукъду.  Аны себепли кёп ичигиз! Сёз ючюн, бюйреклеригиз жарсытмай эселе неда бир башха медицина жаны бла тыйыула жокъ эселе, сууну суткагъа керекли ёлчеми 1,5-2 литрди. Эрттенликде - стакан суу, ингирликде - стакан суу эмда  кюн узуну ашагъан азыкъларыгъызны араларында  да биришер стакан суу.

Кесигизни асыры бек къыйнагъан жараула къан уюуну профилактикасына ахырысы бла да керек тюйюлдюле, алай  эрттенлик зарядка, жаяу жюрюу, жюзюу файдалыдыла. Ишигизде кёбюрек теберге кюрешигиз - къуруда  олтуруп турмагъыз, ёрге къобугъуз, коридорда бираз сюелигиз, жюрюгюз.

Алимлени айтыуларына кёре, стресс къан уюуну къозгъаргъа боллукъду, бегирекда тиширыулада. Тинтиуле кёргюзтгенлерича, эр кишилени психоэмоциялы халлерине жууапха тамырлада басымлары кётюрюледи, жюрекни урууу теркленеди, тиширыулада уа ишемиягъа къоркъуу чыгъады эмда къанлары къалыныракъ болады.