Бюгюн – хайырлы аш, озгъан заманда уа -уу

Ашыбыз ёмюрден ёмюрге къалай къуралгъанды? Аны юсюнден диетолог  Мырзантланы Асият бла ушакъ этгенбиз.

- Азыкъ ашауну биз юйренчек болуп къалгъан амаллары къыйналып тохташхандыла, ол дуниягъа да кёплени ашыргъандыла. Нек дегенде  кёп продуктладан аш хазырлауну адам улу кеч башлагъанды.

- Хау, хар зат да ууду, ууу болмагъан бир зат жокъду. Жаланда азлыгъы ючюн  кёрюнмейди кёзюбюзге,  дегенди орта ёмюрледе жашагъан врач, алхимик Парацельс. Аны ол айтханын  заранлы продуктланы, ол санда тютюнню бла кеф этдириучю ичгилени, юслеринден сёз баргъанда, сагъыныргъа бек сюйюучюдюле. Оздурмасанг, ала хатасыздыла, деп.  Алай хайырлы продуктла окъуна саулукъгъа заран салыргъа боллукъларын адам улуну тарыхы кёргюзтюп турады.

- Жаланда саулукъгъа жараулу ашлагъа табыннганла дуниядан айырылгъан сектагъа ушайдыла.

- Тюз айтасыз, аланы жашауларына дайым да къоркъуу тюшгенлей турады. Тюнене алагъа манка хайырлыды, дегендиле. Бюгюн а аны уугъа санагъандыла. Тюнене эт адамгъа бек керекли ашха саналгъанды. Бюгюн а аны ашаргъа унамай тохтагъандыла. Болсада тюзюн табаргъа боллукъду.

Англияда  онжетинчи ёмюрде бир сейирлик зат болгъанды. Тенгизчи жаш анасына саугъагъа жарым килограмм чакълы бир чай ийгенди. Ол а ары дери киши кёрмеген тыш къыраллы ашарыкъ бла къоншуларымы бир сыйлайым деп, аны саулай суугъа атып къайнатханды. Сора анга асыры къара, ачы да кёрюннген сууну тёкгенди,  чай кырдыкны уа ариу жарашдырып, сют баш бла бирге столгъа салгъанды.

Алай жарашдырылгъан чайдан ууланыр амал жокъду. Андан бирлени ичлери ётерге, бирлени уа къатаргъа боллукъду. Алай уллу хатагъа киши тюберик тюйюлдю.  Биз сюйген эмда юйренчек болгъан нартюх а онсегизинчи ёмюрде кёплени алландыргъан кёреме. Тюрлю-тюрлю шартлагъа кёре, Юг Европада андан халкъны он – онбеш  проценти ёлгенди.

Башланнганы уа бек аламат болгъанды. Жангы тыш къыраллы битимге алгъа алай къууаннган эдиле. Италиялы агроном Джованни Баттара былай жазгъанды: «Аллах бизге жан аурутуп танытдыргъанды бу мирзеулюк битимни. Энди тирликсиз жыллада окъуна биз ачлай къаллыкъ тюйюлбюз. Бизни татымлы да, саулукъгъа жараулу да ашыбыз барды». Керти окъуна, Италияда нартюхден будайдан эсе сегиз кереге кёп тирлик алгъандыла! Ачлыкъдан къутулгъандыла. Нартюх гыржын бла артда кенг жайылгъан полента как италиячыланы бла Балканда жашагъанланы баш азыкълары болуп тургъанды.

Ма андан алагъа уллу къоркъуу тюшгенди. Нартюх как къарынны токъ этеди. Алай анда адамгъа бек керекли витамин-никотиновая кислота-ахырыда жокъду. Аны жетишмегени уа аллай къыйын ауруугъа келтиреди, аны къатында цинга кесекле кёрюнюрча. Ол-пеллаграды. Анга дагъыда юч «Д»-ны аурууу дейдиле –юч ал харфлагъа кёре:диарея,дерматит, деменция (шашханлыкъ). Ингилизли медикле тёртюнчю «Д»-ны да къошадыла –Death. Башхача айтханда, ёлюм. Италиячыланы «Жашауунг - къысха, ёлюмюнг а узун болсун» деген къаргъышларына ол алай келишеди! Пеллагра тёрт  жылны адамны аз-аздан къыйнап ёлтюргенди.

Алай,сейир кёрюнсе да, кеф этдириучю ичгиле ичгенле ёлюмден къутулгъандыла. Жюзюмден этилген чагъыр нартюх какда жетишмеген затланы толтурады да, аны татыулу да,жараулу да ашха айландырады.

- Чагъырдан сора уа? Кёпле чагъыр ичмейдиле.

- Къуру чагъырдан сора да, болушхан ашла бардыла.  Жыйырманчы ёмюрде саны болмагъан жукъгъан аурууладан сора алимле нартюххе аз да бир затла къошулгъанлай, пеллаграны къоркъууу кетгенин ачыкълагъандыла. Эт бла чабакъ асыры багъадан, жарлыла аланы алалмагъандыла, алай а Италияда не заманда да кёп болгъан кёгет да жалчыталлыкъды организмни никотиновая кислота бла. Насыпха, бизни республикада жемишле кёпдюле.

- Картоф а?

-Картоф бла да тюз алай болгъанды. Биз шёндю алгъыннгы «картоф къаугъаланы» сылтауларын ангыламайбыз. Аллай учуз да, кёп да табылгъан ашарыкъ затны акъылсыз эллиле ёсдюрюрге нек сюймегендиле деп, сейир этебиз. Алай ол замандагъы эллиле бизден тели тюйюл эдиле. Америкадан келтирилген ол битим кесини огъурсузлугъун кёргюзтгенди. Селекция этилмеген картоф бек татыусуз эмда осал качестволу болгъанды. Аны биширгенде, ол аман ийис этген, ачы худур болуп къала эди. Кесинден да ууланнганла кёп болгъандыла. Ол шёндю да хата салыргъа боллукъду-бизге картофну жашил жерлерин аямай кесип кетеригиз деп, бошдан айтмайдыла. Анда соланин барды. Ол а адамны ичине кетсе, къусдурады, башын аурутады, къыздырады. Насыбы тутмагъанны уа  андан ичи ётерге, санлары къурушургъа эмда эси тайып кёп турургъа боллукъду. Картофну биринчи битимлеринде соланин деген зат шёндюден кёп болгъанды. Картофну алгъын биширген окъуна этмегендиле. Европачылагъа ол жангы битимни хайырланыу жаны бла биринчи жорукълада былай жазылыпды: «Жерден къазылып алыннган  алманы туурап, къургъакъсытыргъа керекди. Сора андан ун этсенг, бийле ашагъан ётмекден аман боллукъ тюйюлдю». Алай а аны хазыр болуп чыкъгъаны ётмекге бир да ушамай эди-бир татыусуз, кёк, къаты. Да не сейирлиги барды- ёресине крахмалды да!

Бурун заманланы агрономлары аны ангылагъандыла, алай кеслерини башларын жулургъа олсагъат сылтау тапхандыла: «Аллай ётмек, аш орунда эримей, ауурландырып тургъанлыкъгъа, адамгъа хата салмайды. Аны къой, ач болмай туруууна себеплик этеди». Анга кёре ач жыллада  ылыбыта ханс бла нарат терекни къабугъу   къошулгъан унну артыкъ аманнга санаргъа керек тюйюлдю.

-Россейде  бир-бир кенг хайырланнган продуктлагъа  алгъын  терс къарагъанларын билеме.

- Ол алайды. Сёз ючюн, 1930, артыкъ токъ болмагъан жыллада, СССР-де будай эмда къара будай уннга багъала отуз - къыркъ процентге кётюрюлген эдиле. Гречка крупагъа уа –жаланда  юч - беш процентге. Аны къой, анга сурам азайгъанды. Сылтауу – диетологланы анга къажау болгъанлары. Ала, нек эсе да, гречканы заранлыгъа санагъандыла, анда целлюлозаны  жыйырма  проценти барды, дегендиле. Целлюлоза аны тыш къабугъунда болгъанын, ол жарашдырылгъандан сора атылып къалгъанын а унутхандыла.

Гречканы, картофну, нартюхню да «иги» атларын къайтарыргъа къолдан келгенди. Алай ол кёпге барырмы? Шёндюгю адамланы аш-азыкъны айырыугъа асыры уллу эс бургъанлары энтта да къаллай шартла туудурурла?!