Миллет тепсеуле

Илмуланы бла искусстволаны миллет Чуваш академиясыны академиги Айрат  Галимзянов Шаман тюрк миллетлени тепсеу санатлары къалай айныгъаныны, алада хар къымылдау къаллай магъананы тутханыны юсюнден жазгъанды, ишине уа «Шаман къымылдауладан къамала бла джигитовкагъа дери» деп атагъанды.

Ариу макъамла, ритм, тепсеуле – ала адамны кёлюн кётюрюуде, айхай да, уллу кючлери болгъан затладыла. Инсанны, акъылын бийлей, мудахлыкъдан зауукълукъгъа дери кёп тюрлю сезимни сынатадыла. Сёз ючюн, чеченли махмуд Эсамбаевни тепсеу хунерине, бютюнда уа «Земля Санникова» фильмде шаман камланиясында аны санларыны тынч бюгюлгенине адамла кёзлерин алалмай къарагъандыла, сейирге къалгъандыла. Тепсеуле къарагъанны халын  тюрлендиреди, тепсегенни саулугъу кючлю болады, бек башы уа санатны бу тюрлюсю миллет маданиятны философия кесегин ачыкълайды, туура этеди.

Кёп миллетли тюрклени тепсеу санатларын алсакъ, тюрк шаманлыкъ бла тюрк дин тэнгрианство тепсеулерини мурдорларын салгъанларын кёребиз. Патчах Россейни кезиуюнде кипчак тепсеулеге бла жырлагъа артыкъ бийик багъа бичилмейди. «Керти да къыргъыз тепсеулени кёрлюк тюйюлсюз, аланы орунуна молдаван джок болгъанчады: къыз бла жаш тёгерек айланадыла, бир жерде сюелип тургъанлай секиредиле, къарс урадыла. Жырлаулары да бир бирге ушаш болуп, бай тюйюлдю… Тынч, сабыр, таза ауаз бла жырланадыла…» («С Сыр-Дарьи», «Русский вестник», №3, 1866).

Жыргъа ушамай… тепсеу да, тутушуу да къымылдаугъа байдыла. «… чувашлыланы эр киши тепсеулери тюз да татарланычадыла…» (Чувашская этнопедагогика», Г. Волков, Чебоксары, 2004, стр. 81).

Къаракъалпакълада шаманчылыкъны мурдорун, башха тюрк миллетледеча, тотемизм бла магия ийнаныула къурайдыла. Къаракъыпчакълада, юлгюге, багъыуну магъанасы аурунуу адамдан жаныуаргъа, къазгъа неда къытайгъа  кёчюрюуде болгъанды. Ала бир-бир къанатлыланы къанатларындан тюклери бла тырнакълары аурууну тыйгъан кючлери болгъанына ийнаннгандыла. Ат, къой, теке, бёрю дегенча жаныуарланы сюеклери, тишлери, терилери бла жюнлери уа кёп аман затдан сакълаяллыкъларына ышаннгандыла.

Бурзянлыла жыйырманчы ёмюрню аллында окъуна, тёрелерин сакълап, отну затланы бир бирге ышыу бла къабындыргъандыла. Аллай отну тейри кючю болгъанына ийнаннгандыла, атына «сыыр уты» деп атагъандыла, аны юй жаныуарланы къатында тютюн этдирирча жандыргъандыла. Аны ючюн ала юйлерини, мюлклерини тёгереги бла юч кере айланнгандыла… («Танцы восточных башкир», Л.И. Нагаева, «Наука», Москва, 1981, с. 67-72). Онтогъузунчу ёмюрню ахырында Уралны узакъ таулу жерлеринде адамла кёз тийгенни - «куз тигэннен», къоркъункъандан – «кот кою», хыйны дуадан- «телтеш курку», мал ёлюуден – «сыер уты» эм башха заранладан бла аурууладан бакъгъан билгичлеге жюрюгендиле. Ала уа бакъгъанларында «саусузну» тёгереги бла юч кере айланнгандыла. Баям, билгичлени алай этгенлери бурун заманладагъы тёгерек тепсеуле бла байламлыдыла. Алай ислам дин келгени бла Орта Азияда багъыуну быллай тюрлюлеринден тёгерек айланыула кетерилгендиле…

Иштяк тиширыу сабий табарны аллында ауруса да, билгичлени, башхача айтханда уа, шайтан-курязяланы излегендиле. Адамны ичинден шайтанны чыгъарыу кюндюз башланып келир танг аласына дери баргъанды.

«Кот-кюну» бардыргъан билгич ишин толтургъанда, бир жанындан бирсине чайкъалгъанды, чархын бюге-тюзете, башын ёрге кётюре, энишге ие, тепсегенча этгенди. Жыр да жырлана, аны къымылдаулары, керти да, тепсеуге ушагъандыла.

Къазахлы, къыргъызлы шаманла да камланияда башда айтылгъаныча тепсеулени къайтаргъандыла. Баш тейриге алада Коркутну аппасы Куркут-баба саналгъанды. Кёп тюрк тилли миллетледе юч. Жети, къыркъ тарихлеге тейри кюч берилгенди. Тёгерек айланыула да малны ёлюмден неда жанлыдан къоруулагъан амал болгъандыла.

Уйгъурлуланы татарлыланы «айлан-байлан» тепсеулерине ушаш тепсеулерини юсюнден японлу авторла былай жазгъандыла: «Кайкоцу макъамны белгилери – «билмей тургъанлай терк-терк тёгерек айланыу» - Кайкоцу къыралны белгилеричадыла. Кайкоцу деменгили чабыуулда кючлю къырал болгъанды, Къытайгъа келгенде, аны адамлары ма аланыча миллет макъамларын ойнагъандыла». (Сэй-сенагон, «Записки у изголовья»; Кэнко-хоси, «Записки от скуки»; перевод со старояпонского, Москва, «Худ. литература, 1988, с. 412, японлу автор Кэнко-хоси).

Къытайны кунг-фу аскер искусствосуну багуа тюрлюсю да тёгерек айланыудан къуралгъаны да сейирди.

Тувинли тюркле (аланы араларында шаманистле, буддистле да бардыла) миллет тутушууларын башлардан алгъа, тёреде бола келгенича, къушну тепсеуюн тепсейдиле. Шимал америкалы индеецлени бир-бир тайпаларында да къушну тепсеую тюбейди.

Кумукълу жазыучу Мурат Аджи 1993 жылны августунда Къарачайны Учкулан элинде кёрген тюрк байрамыны юсюнден билдиргенди. Ол айтханыча, байрамда башха-башха миллетледен – къумукълада, малкъарлылада, къарачайлылада эм башхалада - тюркле Аджиевле жыйылгъан эдиле.  Гуннладан жаратылгъанла уллу от тиргизип, къой этни биширгендиле, аны кесин да бурун тюркледен келген жорукъла бла кесгендиле, эски тюрк жырланы жырлагъандыла, къумукълада эм башха тюрк халкълада тюбеген тюз тепсеуню бла абезехни тепсегендиле. Таулула бла къарачайлыла бу эки тепсеуню тойлада бла байрамлада тепсеучюдюле.

Таулула бла къарачайлыла тэнгрианство бла шаманизм кезиуледен кёп тюрлю тепсеулерин сакълагъандыла, юлгюге «аш-тотур» - бёрюлени тейрилерине аталгъан тепсеу, «Апсаты» - уучуланы тепсеулери, «Чоппа» - жаш адамланы аланы –аскерчи-жигитлеге алырны аллында тепсеулери, кёк кюкюреп,   жауун жаугъанны тейрисини бла аскерчилени тейрилери элиягъа аталгъан тепсеулери, «Агъаз» - бу миллетле агъазгъа хата келтирирге жарамагъанына ийнаннгандыла. Умай-бийчеге эм къыйын, ариу да тепсеу «Бийче тепсеу» жораланнганды. От жагъаны сакълагъан тейриге тепсеуню юйню ишлеп бошагъандан сора аны башында неда от жагъаны тёгерегинде тепсегендиле. Эл мюлк ишлени кезиуюнде, урлукъ салгъанда, тирлик жыйгъанда да тепсеуле болгъандыла – «Алтын хардар», «Голлу», «Эрирей» эм башхала.

Къарачайлыланы бла малкъарлыланы тепсеулери жюзге жууукъдула, аладан жыйырмасындан асламны айтхылыкъ хореограф Къудайланы Чукайны жашы Мухтар жангыртып, сахнада салгъанды (журнал «Ас-алан», №1, 1998, Москва, «Мир дому твоему», с. 186-187).

Чувашланы жаш тёлюсю жаз башы-жай кезиуледе, анга «уяв» дегендиле, ингирледе талада жыйылгъандыла. Анда къызла къобуз сокъгъанланы эки жанына сюелгендиле, жангызда кюнчыгъыш жаны ачыкълай къалгъанды, ортасында уа жашла аякъ бюкгендиле, къызланы кезиу-кезиу тепсерге чыгъаргъандыла. Уявны заманында анатри-чувашла от тиргизип, талай къауум болуп, тёгерек айланнгандыла. Уявгъа къоншуда элледен жаш адамла да келгендиле.

Тюрк миллетле тепсеулени сюйгендиле, чувашла «акатуй» байрамда тепсеген эселе, къазан татарлыла «сабантуйда» жыйылгъандыла. Тюрк миллетлени байрамлары угъай, тепсеу жорукълары да ушайдыла. Урал-алтай миллетлени барысыны да жууукълукълары да тохташдырылгъанды: чувашла «серен» байрамда тепсейдиле, татарлыла – «сэрэнде», удмуртла – «суренде», маричиле – «сюремде». Алай бла алада бирчалыкъ байрамларыны магъаналарында, атларында да эсленеди.

Тюрк миллетлени тепсеулеринде къамала бла сермешиуге, садакъдан атдырыугъа, уучу марагъанына, къамичи бла ургъаннга, къанатлы учханнга эм аллай кёп тюрлю къымылдаула бардыла.  Бурун заманлада татарлылада эр киши, тиширыу чурукъланы да тюплерине темир табанла урулгъандыла, алай бла тепсгенде ала ат баргъанындача тауушла этдиргендиле.

Уфим татарлыланы жаш тёлюсю «беш къабакъ» - «биш капка» тепсеуню бла оюнну сюйгенди, сора жыйылгъанла экеу-экеу юлешинип, тёгерек айланып тепсеуню. Жашла арада тургъандыла. Макъам эшитиле башлагъанлай, экеу-экеу къауумла акъыртын баргъандыла, ызы бла аякъ бюкгендиле, ахырында къызла, къолларын ёрге кётюрюп, тёгерек бурулгъандыла, сора къауумлада адамла алышыннгандыла. Тепсеу къыз алгъа тепсеген жашына къайтхынчыгъа дери баргъанды.

Башха-башха тюрк тайпалада тепсеулени бек сюйгендиле, аласыз бир той не байрам ётмегенди.