«Ауруу жукъмазча дарман салыудан къачмагъыз»

Бек элгендирген аурууладан бирлери гепатитледиле. Алай биз аланы юслеринден хазна зат билмейбиз. Баям, билимсизлигибиз ючюн къоркъа болурбуз. Бюгюн гепатитлени юслеринден КъМР- ни инфекция ауруулагъа эм СПИД-ге къажау араны алтынчы бёлюмюню башчысы, врач – гепатолог Аппайланы Шамил  айтады.

- Гепатит – не затды ол?

- Гепатит деп бауурну ауруууна   айтадыла.    Вирус гепатитлени сюзейик, ала  быладыла - А, В, С, Д, Е,F . Совет жыллада «болезнь Боткина»,  неда А гепатит,  кенг жайылып эди.  Бюгюнлюкде  адамла тазалыкъгъа  аслам эс бурадыла, андан сора да,  лаборатория амалла бла ауруу  терк окъуна билинеди, аны себепли  А гепатит  Россейде аз тюбейди. Къолланы жуууп туруу бек магъаналыды!

 Къабарты – Малкъарда  жылгъа эки-юч адамдан кёп аурумайдыла. Кёбюсюнде гепатит А кимде тюбейди? Тыш къыралладан келгенледе, гигиеналары бизден башха болгъанлада, сёз ючюн, Узбекистандан, Таджикистандан бизге ишлерге келгенледе. Кесибизни адамларыбыз тыш къыраллагъа барсала, анда бу ауруу жугъуп, къайтхан кезиуле да бардыла.

- Къалай жугъадыла  вирус гепатитле?

- Гепатит А, башында айтханыбызча,  аш, суу, кир къолла бла жугъады. Совет жыллада кёбюсюнде суу бла жайылып тургъанды. Школлада бир смен ауруй эди неда сабий садда битеу балачыкъла. Алай шёндю суугъа игирек къарайдыла, хлор къуядыла, адамла да къуюладан, черекледен суу алмайдыла, аны ючюн А гепатитни эпидемиология магъанасы  къалмагъанды. Суу  тинтилгенден сора да,  адамла жемишлени жуумай ашамайдыла, къолларын да тазалай тутадыла.

- Къалайды бюгюнлюкде гепатит В, С бла болум а?

- Битеу дунияда да, Россейде да бу эки гепатит бла болум осалды, нек дегенде  ала суу бла жайылмайдыла, къан бла жайыладыла: хирургия, косметология, маникюр, педикюр, пирсинг, тату, тишлени багъыу, фиброгастроскопия, колоноскопия – жарсыугъа, В, С гепатитлени жайылыу жоллары кёпдюле. В гепатит хроника халгъа кёчсе, багъылмайды, адам ёлюп кетгинчи, аны бла жашайды, бизде эсепде турадыла, жыл сайын аланы саулукъларын тинтебиз, керек болса, стационаргъа салып, багъабыз. Хау, ала сау болмайдыла, алай  аурууну бир чекледе туталабыз.

С гепатитни юсюнден айтханда, 2011 жылгъа дери багъылмагъан ауруугъа саналгъанды, андан дарман да жокъ эди, алай 2011 жылда дарманла  чыкъгъандыла. Биринчи  заманда интерферонланы уколла этип тургъанбыз, бусагъатда уа таблетка халда да бардыла дарманларыбыз, С гепатитни хорлаялабыз. Жарсыугъа, В гепатитни хорларыкъ дарманла уа алыкъа  чыкъмагъандыла. Аны эсде тутуп, бу багъылмагъан гепатитден прививка этерге керекди. Ол вакцинаны россейли алимле къурагъандыла, бек жарагъан затды.

- Ненча жыллыгъында этиледи бу прививка?

- Тюз да сабий туулгъанлай,  экинчи кюн этиледи бу прививка. Андан сора эки айдан , ызы бла он жылдан бир кере  этиледи. Жарсыугъа, дарман салыугъа  къажау сюелгенле кёпдюлю бюгюнлюкде, аланы араларында ажашхан алимле да бардыла. Аланы хаталарындан сабийлерине прививка этерге къоймагъан аналаны саны ёсюп барады.

- С гепатитни  багъылыуну юсюнден айтханда, мени бир – бир танышларым дженерикле бла багъылгъандыла, аланы болгъанларын а тыш адамладан эшитгендиле, бакъгъан врачлары айтмагъанды…

- Бакъгъан врач айтыргъа борчлу эди. Дженерикле  айныгъан къыраллада чыкъгъан аламат дарманланы аналогларыдыла, ала Индияда, Египетде, Турцияда  чыгъадыла.  С гепатитден къыйналгъан саусузла  2011 жылгъа дери  Америкада чыкъгъан дарманла ючюн миллиондан кёп тёлей эдиле. Фатарны багъасындан да озуп кете эди дарманны багъасы. Башха къыраллада да алай эди болум. Аны эсге алып, Саулукъ сакълауну битеудуния организациясы  бу халны тинтип, бегим чыгъаргъан эди: бу дарманланы рецептлерин башха къыраллагъа да беригиз, кесигизде тутуп турмагъыз, багъасын да учуз этигиз, деп. Ма ол заманда  Индия, Египет, Турция да С гепатитден дарманла чыгъарып башлагъандыла. Дженерикле кёпге да учуздула, алгъын багъылыргъа ахчалары болмай, кёпле ёлген эселе, бусагъатда болум игиге тюрленнгенди.  Арт заманда дженериклени   Россей да чыгъарып башлагъанды.

- Бусагъатда дженериклени саусуз кесини ахчасынамы  сатып алады?

- Алгъын кеслерини ахчаларына алып тургъандыла, бусагъатда уа  хакъсыз бериледиле. Россейде  федерал программагъа кёре,  гепатитлеге къажау  иш къыстау бардырылады. ВОЗ- ну буйругъуна кёре,  жер башында гепатитледен къыйналгъанланы саны азайыр ючюн, хар къырал къолундан келгенни этерге керекди.  Алай, саусуз дарманланы хакъсыз алыр ючюн, Инфекция ауруулагъа эм СПИД-ге къажау арагъа келип, эсепге турургъа керекди. Эсепде болмагъан  хакъсыз дарманланы да алаллыкъ  тюйюлдю. Хар бизни арада тургъан адамны юсюнден биз КъМР-ни Саулукъ сакълау министерствосуна билдиребиз, ала уа - Россейни Саулукъ сакълау министерствосуна жазадыла. Сора хар саусузгъа деп Москвадан дарманла келедиле. С гепатитден толусунлай сау болгъанланы саны жюзле бла саналадыла.  Алайды да, кёлсюзлюк этип, юйде олтуруп турмай, эсепге да турургъа, багъылыргъа да керекди.

- Эсепде тургъанланы юслеринден ишлерине билдиремисиз?

- Аланы хар бирини юсюнден информация санэпидемстанцияда болады.  Вирус гепатит уялырча ауруу  тюйюлдю. 

- Да къатларында адамла жугъар деп къоркъмасала?

- Жугъар жолла экидиле: биринчиси - къан бла,  экинчиси уа, орус сёзлени хайырлансакъ, половым путём. Аш бла, суу бла, саламлашханда къол бла жайылмайдыла гепатитле.

- Къысхасы, ишде адамлагъа да, юйде сабийлеге да къоркъуу жокъду?

- Жокъду, аны себепли, гепатитлери болгъанланы къатларында  бир адам да кесини саулугъуна къоркъмасын.

- Алгъаракъда  больницагъа тюшген адамла къан къуюудан элгеннген эте эдиле. Нек дегенде  артда гепатит жукъгъаны билине эди. Бусагъатда къуюлгъан къанны тинтемидиле?

- Юч кере тинтедиле, ол санда  В, С гепатитге да. Бусагъатда къан  къуюлгъанда,  ВИЧ неда А, В, С гепатитле жукъмайдыла.

- Сизни акъылыгъызгъа кёре, гепатитлени юслеринден сабийлеге айтыргъа керекмиди?

- Хау, керекди. Тогъузунчу классладан башлап, гепатитлени, ВИЧ-ни юсюнден да школлада лекцияла окъургъа керекди. Кёпле билмегенлери ючюн уллу палахлагъа тюшедиле.

- Сабийле ауруймудула?

- Бек аз. Кёп операцияладан ётген сабийледе  тюбейдиле гепатитле.

- Хиджама модагъа киргенди. Ол да къан бла байламлыды. Бармыды бу процедурада саулукъгъа къоркъуу?

- Хиджама таулулада болгъанды, «къартыкъ алыу» дегендиле анга. Малны мюйюзюн, чюйкесинде тешик этип, сора адамны къулакъ артын бичакъ бла кесип, алайгъа ол мюйюзню салып, алып тургъандыла  къанын. Хиджаманы юсюнден айтханда, аны этгенлени асламысыны медицина билимлери жокъду.  Курсланы бошагъан кибик этип, практикагъа кёчедиле. Мени акъылыма кёре, ол бек къоркъуулу ишди. Медицина колледжни неда вузну бошамагъан адамгъа хиджама этерге бармагъыз.

- Сизге хиджама этгенде бир ауруу жукъгъан адамла тюшемидиле?

- Алгъаракъда бир эр киши келгенди юй бийчеси бла, экисини къанларында да ВИЧ ачыкъланнганды. Намаз этген, ийнаннган адамла. Соргъанбыз, тинтгенбиз да, была наркоманла болмагъанларын, саякъ айланмагъанларын билгенбиз, жаланда тёрт республикада хиджама этгендиле. Кеслерини банкалары болмагъандыла. Быланы кёз алларында ачмагъандыла банкала бла коробкаланы, лезвияланы да. Ма алай жукъгъанды экисине да ВИЧ. Къайтарып айтама: кесигизни банкаларыгъыз, кесигизни лезвияларыгъыз бла медицина билимлери болгъанлагъа барыгъыз.

Косметологияны юсюнден айтханда, массаж этгенле, кремле къурагъанла курсладан сора да ишлеселе да, ийне бла ишлегенлени уа медицина билимлери болургъа керекди.