Тин байлыкъ

Толгъурланы Земфираны «Ыннамы кюбюрю» деген хапарын бюгюннгю номерибизде андан ары басмалайбыз.

Амманы къалын эшмелери ол гюлмендини тюбюнде кёрюнмеселе да, кёплени сукъландыра эдиле кеслерине. Жылгъа бир кере Аппам ол эшмелени къыркъып, чачны къысхартыучу эди. Нек дегенде асыры къалындан, башха ауурлукъ этиучю эдиле ала. Сау жылны ичине уа ала биягъы къалын ёсгендиле. Мен а ол жумушну туурасындан къараучу эдим, къатышхан кезиулерим да болгъанды. Хар жерге тюшген чач гюлтеси ючюн жаным бир бек къыйналгъаны эсимдеди. Аппа ол ишни бошагъандан сора уа, амма бла мен чач эшмелени чыкъ тюшген къырдыкдан жыйып букъдура эдик. Чачны кир-кипчикге атхан гюнях болады дегенин бир да унуталмайма. Амма уа, биягъы гюлмендисин къысып, ариу чачын букъдуруп къоя эди.

Сууукъ къышдан сора Талды-Курганда чыдаялмазча иссилик, къызыулукъ башлана эди. Анда туууп жашагъан миллет юйренип къалгъан эсе да, бизни халкъ быллай къызыулукъгъа къыйналып тёзгенди. Ингир алада уа, кюн кетсе, тёгерекни  Амманы гюллерини ариу ийислери бийлей эдиле. Кюнню иссилигинден къоркъмай, къанатлыла айтхан жырдан ариу макъам къуралгъаны уа бюгюн да къулагъыма эшитилгенчады. Жашау – токъ, кечеле – къысха, кюндюзле уа тауусула билмегенча кёрюне эдиле манга...

Ма энди уа жайны бек хычыуун кюню келди. Ыннамы кюбюрюн ачар кюнюбюз. Амма аны юсюнден Аппа бла тюненеден башлап хапар айта эди. Бу иги кюнледе кюбюрню арбазгъа чыгъарып, ичиндегилеге хауа алдырыргъа кереклисини юсюнден хапарлаша эдиле ала. Аппа эрттен бла ол жумушну жалчытырына сёз береди. Бир кесекден къартланы жукъу хорлайды, мен а жукълаялмай кёпге дери турама. Ол хапары айтылгъан кюбюрден неле чыгъарыкъларыны сагъышын этеме.

Кюбюр юйню биринчи отоуундады, терезе аллында, юсюне да бир уллу жууургъан жайылып, ол да жерге жете туруучу эди. Ол мени бек сюйюучю жерим болгъанды. Кюбюр юсюне жарашдырылып, тюрсюнлю суратла ишлеучюм эсимдеди. Бирде гюлле, бирде гебенекле ишлеучю эдим, бирде уа Аппамы бла  Аммамы таныгъанма ишлеген суратларымда. Неден да бек къызыл шах-шахла ариу ишлениучюлерин унуталмайма. Аллай шах-шахланы ишлеген суратларымдан бирин а, Амма аш тепсини артында къабыргъагъа такъгъанында, мен бек ёхтемленнген эдим.

Кюбюр чыгъарыллыкъ эрттен бек чууакъды. Излеп къарасам да, кёкде бир булут да жокъ. Къанатлыла терек бу такъда тизилип, биягъы жырларын тарта, арбазда тауукъла кырдык юзе, хораз да, аланы араларында иелигин белгилей, эркин атлайды. Ол, бу эрттен да эки кере къычырып, Амманы бек къууандыргъанды.

Аппа бла Амма, кётюрюп, мен аллай бир сакълагъан кюбюрню арбазгъа чыгъардыла. Аппа аны юсюндеги жууургъанны бир жанына кетергенинде уа, кёзлерим къамай, кюбюрню ариу накъышларыны кюнде жылтырагъанындан къарамымы алалмай эдим. Кесине да бир ариу, гитче кирит тагъылып эди. Амма, ачхыч бла кюбюрню ачып, башын артха къайыргъанында, саулай дунияны эм ариу, эм багъалы мюлкю ары жыйылып тургъанча кёрюндю. Эм башында окъача жылтырагъан къумач бар эди. Баям, энди ангылагъанымча, ол парча болгъанды. Амманы юсюне тёзюмсюз сорууларым тёгюлдюле. Ол неди? Бу не ючюн керекди? Ол къайдан чыкъгъанды? Муну уа къалай киедиле? Амма уа, харип, хар соруууму жууабын ашыкъмай, магъаналы ангылата эди. Эки къолу бла бир ариу жылтырауукъ затны чыгъарды да, аны аты тюйме болгъанын ангылатып, сабий кёкюрегиме салып кёргюзтдю.

Ызы бла бир ариу бёркню чыгъарды да, атына окъа бёрк деди. Аны да башыма кийдирди. Жыйрыгъыны жашырын хуржунундан гитче тёгерек кюзгючюкню чыгъарып, анга къаратды. Бёрк болса да, аллай болсун! Аны хар тюрсюню кесича бетиме нюр тёге. Бираздан а Амма акъырын бир ауур бел бауну чыгъарды. Ол багъалы ташла бла бай жасалып болгъанды. Аны не болгъанын манга кеси белине салып кёргюзтдю. Бирини ызындан бирин чыгъара, бек кёп хазна тёгюлдю хауагъа. Бир омакъ жаулукъла эсими кеслерине бийледиле. Уллула, гитчеле, чачакълыла, жылтырауукъла, не айтдыраса. Къумачланы уа, хар тюрлюсюню бир сейир атларын айта, чыгъарып жайды.

Ол кюбюрден бла андан чыкъгъан затладан бир тюрлю мен ангыламагъан ийис келе эди. Амма ол кюе кирмесин деп салыннган дарманны ийиси болгъанын айтды. Кюбюр гитче болса да, анга ары дери жашауумда кёрмеген кёп зат сыйыннганды. Бир гитче артмакъчыкълада уа алтын, кюмюш халыла, гитче тюймечикле, оймакъ бла ийнеле да бар эдиле. Алай эте, кезиу гюлмендилеге жетди. Сорууларым а бир да бошалмай эдиле. Аланы араларында кесим бек жаратханын сайлап, аны башыма салып: «Амма, сен ёлсенг, бу жаулукъ меники болсунму?» – деп сордум. Шо ол сорууум нечик тапсыз болгъанын кесим ангылаялсам эди ол сабий акъылым бла... Амма уа, ол ариу моргъул кёзлери бла манга жууаш къарап, ышарып, бир зат да жууапламады. Терен сагъышларын бир жанына къыстагъанча этип, кюбюрню тюбюнден сахтиянны юсюнде алтын, кюмюш халыла бла тигилген ариу накъышланы чыгъарды. Аланы Амма кеси къоллары бла тикген эди.

Бошалмагъан сорууларыма жууапла бере, бетинден мудахлыгъ а бир да кетмеди. Манга ол заманда жаланда беш жыл бола эди. Жашаудан, ёлюмден да не ангылай болур эдим. Ангыласам, Аммагъа аллай болмачы сорууну берирми эдим?! Бюгюн да эсиме тюшсе, бетим къызарады. Баям, ёлюм дегенни адамны жашауда хар неси да болуп, анга башха бир зат керек болмагъан кезиуча ангылай болур эдим.

Бир ауукъ замандан Амма, мени кюбюрню бла андан чыкъгъан затланы сакъларгъа арбазда къоюп, кеси уа юйге кирди. Юйреннген къолла къайда бош турлукъ эдиле. Юй жумушланы жалчыта, аш эте кюрешгенди. Мен а кесими бек жууаплы ишге жарагъаннга санагъанма. Дуния мюлкюн, бар хазналаны да манга ышанып сакълатхан суна эдим. Кюн чёге башлагъанында уа, Амма хар нени да артха жыйды.

Заман ашыгъып бара эди. Тёгерегимдеги гитче дуниямда бир зат да болмагъанча, не да шошча кёрюнсе да, жашау ызын бардыра, бирде ашыгъып окъуна кете эди. Амма уа хар эрттен сайын да хоразны экинчи къычырырын сакълай эди. Ол къычырмаса, бетиндеги нюрю къачханча кёрюннгенди.

Мен да алай эте, хар неден хапар ала, ёсе барама. 1954 жылда 1 майны кечесинде уа Аммам ауушады. Манга онеки жыл бола эди ол заманда. Ол кюн абадан эгечиме къызчыкъ тууады, атына да Мая деп атайма, ол эркинлик манга жетгенине къууана. Аппа артда бизге Амма ол кече кетеригин кеси билгенин, аны ючюн арымай дууа окъурун да тилегенин хапарлады. Аппаны дууа окъугъан кезиуюнде бу хаух дунияны къоюп кетген насыплы Аммам жаннет ахлусу болсун!

Бизни юйюрюбюз бир ненча жылны къартладан башха жашай эди. Аппаланы къоншу орамларында. Ол заманнга бизге атамы урушда ёлгенине шагъатлыкъ къагъыт келеди. Аппам а, Амма ёлгенден сора, шахарны бирси жанында бир гитче юйчюк сатып алады да, биз да аны кесин къоймаз ючюн, ары кёчебиз. Аланы бир жашлары, ол Аммам хораз бла бирге бек сакълагъан Хасан да, урушда жоюлады. Осман а, бек ауруулу болуп, тутмакъдан къайтады. Урушну заманында бир взводну таматасы эди. Сора быланы жау къуршоулагъанда, ауур жаралы болуп, эсин ташлап, жесирге тюшеди. Андан нёгерлери бла бирге къачадыла. Алай ол заманда аскер жесирлеге тюшгенлени кесибизникиле тутмакъгъа ашыра эдиле. Ма алай бла Осман Сибирьге тюшгенди. Терслиги болмагъаны тохташдырылгъынчы анда тургъанды. Бир кишиге не къагъыт жазар, не хапар алыр онглары болмай, анча заманны чуусуз тургъандыла насыпсызла. Амма уа, харип, жашладан бирини окъуна сау къайтханын кёрсе, нечик къууанырыкъ эди. Баям, хораз да арада эки кере аны ючюн къычыра болур эди, Амманы тилеги саулай болмаса да, жартысы толлугъун шагъатлай.

Ол заманда аламат кюбюрню къайры кетгенин, къадары къалай болгъанын арталлыда билмей эдим. Иеси кетгеннге мюлкю да жокъ болгъанын тюзге санай эдим. Артда, абаданыракъ болгъанымдан сора, ангылагъанма ол кюбюрню ичиндегин сатып, ахчагъа уа жарлы Османны жараларын бла аурууларын бакъгъанларын. Кавказны курортларына кёп кере жибергендиле аны. Багъыу да бир ауукъ заманнга жарагъан эди. Юйдегили болуп, кесекчик жашаргъа жетишгенди.

Хар адамны да мёлеги барды дейдиле, аны хатадан бла палахладан сакълагъан. Мени мёлегими сыфаты уа Амманы сыфатыча суна эдим. Жашауумда эм акъыллы, эм халал, жууаш адамым эди ол мени.

Аппа аммадан сора он жыл жашап ауушханды. Аны туугъан жерине къайтыргъа, жууукъларын бла ахлуларын табып къууаныргъа да насыбы тутхан эди. Анам а, бери кёчерге унамай, анда къалгъан эди. Окъуугъа мында киргеним себепли мен а келеме бери. Жашаууну ахырында Аппа да артха Къазахстаннга къайтып, жашлары Абдуллахны бла Османны, Амманы, башха къаршы жууукъларыны да къабырларын жангыз къоймады. Аланы жокълап, дууа окъуучу эди. Кеси да ауушханындан сора Амманы жанында асыралгъанды.

Кюбюр а?! Мен сизге кюбюрню хапарын айтыргъа сюе эдим да! Кюбюрню къадары да амманы къадарына ушады. Туугъан жеринден айырылыу, танымагъан бир жерде орналыу, озгъан жылланы белгиси болуп, миллет энчилигин сакълап, иесини ызындан жашаудан кетди. Мени оюмума кёре, кюбюрле да адамлагъа ушайдыла. Алача жашай, тасхала сакълай, къууана, жарсый, ёлюп да кете биледиле.