«Сёз хазнабыз уллуду эмда байды»

Арт ёмюрде къарачай-малкъар жазма тилде сёзню болуму, мардасы кёп кёре тюрленнгенди. Аны чуруму, сылтауу недеди дегенде, айтыргъа боллукъбуз: сёз хазнабызны – лексикасыны диалект, регион, жангы неда эскирген сёзле дегенча кёп тюрлю сёз къауумлары адабият даражагъа кёчер итиниулери бла байламлыды деп. Экинчи жанындан къарагъанда, арталлыда бир мардагъа сыйынмагъан сёзлени, аллайла  уа бардыла, адабият тил кесинден тыш этеди, жанлатмайды. Арт заманда жангы сёзлени, терминлени магъаналары ёсе, кёбюрек сурала, излене баргъанын кёребиз. Тил дайым да тюрлене, юсюне къошула, жангыра, айный баргъаны къадар, ол болум кюч ала, магъанасы да ёсе, къыйматлы бола барлыгъы да баямды.
Аны себепли, биз оюм этгенден, тил хазнабыз, заманнга кёре  жамауатны излемин жалчыта, айный, кюч-къарыу ала, байыгъа да барлыкъды. Ол ишде ана тилибизде чыкъгъан газет, журнал, радио эм телевизор бериуле магъаналы жерни аладыла. Бютюнда бег а чыгъармачылыкъ ишни, къарачай, малкъар жазыучуланы басма китапларын, сахна чыгъармаларын айтыргъа боллукъду. 

Илмучула тохташдыргъаннга кёре, къарачай-малкъар тил кесини узакъ-узун жолунда ата-бабаладан къалгъан руника жазмаладан  башлап, арап, латин графиканы  – жазыу амалланы тюрлюлюклерин сынай, сынам  ала да келгенди. Ол жаны бла тийишдирилген хазнаны тинтип, илмуда кенг хайырланырча мадарла этиле да турадыла. Эски къарачай-малкъар тилибиз бюгюннгю жазма, адабият, айтыргъа, литература тилибиз бла байламлы болурун заман излейди. Болсада битеу ол эскирген, магъаналары жутула баргъан сёзле бюгюннгю сёлешиу , басма тилибизде кеслерине, арсарсыз, жер табып, литература  мардагъа келишип, жарашып къалмазлыкълары туурады.

Ол эскирген жазмала, къыйын окъулсала да, тил къудуретибиз алгъын къаллай болгъаны, къыйматы ол жазма журунлада сакъланнганды. Адамланы, жерлени, жаныуарланы, битимлени атлары, ёзге, адет-тёре бла, дин бла, аш-суу бла байламлы сёзле аз-аз тил жашаугъа къошула да турадыла. Бара-баргъан заманда аланы асламы тилибизде тамырланып, жангыдан кеслерине жер алып  къалыр онглары да барды. Ким биледи бир ауукъ замандан аланы бир къаууму, бу бюгюнлюкде хайт деп  «ишлеп», жюрютюлюп  тургъан бир-бир сёзлени хорлап, аланы жерлерин алып къояргъа да болурла. Ол жорукъ дуния тиллеринде бола келген белгили шартды.

Сёзлени бир мардагъа сыйыныулары жазма тил кесине жер алып тохтагъынчы заманда, сёлешиу, аууз  тилде башланнганды. Аны, ол марданы, биринчи «устазы», эштада, фольклор, халкъны кёлден чыгъармачылыгъы болгъан болур. Жомакълада, жырлада, таурухлада аллай юлгюле кёп табаргъа боллукъду. Тилни мардаланыуу бла тазаланыуу «ёзенгилери бирге тие» баргъандыла. Буруннгу ныгъышлада, тойлада, ёзге къууумлада, кечирег а медиреселеде тил сюзюлюп, азатланып, тазаланып, кесини бир тил мардасы ючюн къазауат этгенча, жашар, ёсер жерин алай бла тапханды. Аны ючюн болур, бюгюнлюкде адамны сыйына, даражасына келишмеген эриши сёзле халкъны ауузунда жюрюмегенни орунунда болгъаны. Сёз ючюн, бир-бир тилледе аллай оспар, сылыкъ, асылсыз сёзледен сёзлюкле окъуна жарашдыргъандыла. Сора бу  жаргон сёзле да арталлыда урунмайдыла кёзге. Тилибиз аланы къабыл кёрмейди. Сыйы-намысы, окъууу-билими болгъан адам ол тукъум ыспассыз сёзлени, магъаналарын ангылагъан этсе да, тили айланып жюрютмейди. Ала суратлау литературада эм фольклорда да  жокъну орунундадыла. 

Советлени заманында, тил политикагъа тийишлиликде,  газетде, радио-телевизор бериуледе диалект сёзлени жюрютюрге къоймай эдиле. Ала литература марданы бузадыла, дей эдиле. Артдан-артха битеу дунияда диалектлени жыйып, аладан атласла жарашдырып эм адабиятны  кючю бла жараулуларын айырып, мардалап тебиредиле. Мардаланыргъа, басма дуниясына къошулургъа жетишмей, алыкъа жарты жолда болгъанлары да бардыла. Регион энчиликлери болгъан сёзле да  – алача, анга кёре. Болсада аланы болумлары мажалыракъды: бир къаууму Къарачайда, бир къаууму да Малкъарда эркин жюрюйдюле. Суратлау адабиятда ол-бу жигитни къарачайлы неда малкъарлы болгъанын билдирир ючюн, аны «ауузуна» аллай сёзле саладыла.

Сёзлюкледе да аллай сёзле энчи белги бла бериледиле: «къар. – къарачай, малкъ. – малкъар». Ол къауум сёз, илму экспедициялагъа жыйылып, суратлау адабиятны тилин тинтгенде тохташдырылгъанды.

Тилни, тил хазнаны тийишли даражада тутар ючюн, аны тазалыгъын сакъларгъа, тилде эркин жюрютюлген сёзлени тюз хайырланыргъа кереклисин айтып, уллу жазыучуларыбыз,  адабият илмубузну белгили адамлары газетледе,  журналлада да кёп кере жазгъандыла, айтхандыла. Бу шёндюгю жашауда хайырланылмагъан затланы атларын белгилеген, тентек, сыбапха, гадура дегенча, дагъыда аллай сёзле тилде жюрютюлмегенлерин, харкюнлюк жашауубузгъа жангы чыгъа келген затланы атлары уа тил хазнабызгъа къошула, аны айныта баргъанларыны юсюнден шарт юлгюле келтиредиле. Аны бла бирге уа, бютюнда арт заманда, жаш адамла угъай да, радио бла телевиденияны дикторлары окъуна сёзлени тюз ол  жазылгъанларыча окъуп къоядыла. Ол а тилни офоэпиясына  – тилде бла жазмада жюрютюлген мардасына, жоругъуна уллу бузукълукъ салады. Алайды да, тил илмучуланы, алимлени борчлары  – къысха заманда къарачай-малкъар тилни орфоэпия сёзлюгюн жарашдырып, радиода, телевиденияда редакторлагъа, окъуу мектеплеге деп чыгъарылгъан китаплагъа тюшерча этерге керекбиз.

Адабият акъсакъалларыбызны чыгъармаларында болуп, аладан жашыракъланы китапларында уа тюбемеген иги кесек сёз барды. Алай аны ючюн акъсакъалла эски къарачай-малкъар тил бла жазгъандыла деп, алагъа тырман угъай, ыспас барды: тилибизни шатык билгенлерине, аз жюрютюлген сёлени хат, стиль жаны бла уста хайырланнганларына. Жазыу иш бла кюрешгенле, къайсы бирибиз да, кесибиз билмеген сёзюбюзню  бырнак этип, жазгъан затларыбызгъа къошмай баргъан болсакъ, ана тилибизни сёз байлыгъы  беш-алты мингден атламаз эди. Сёз хазнабыз а, айхай, кёпдю андан: юч томлукъ ангылатма сёзлюгюбюзге кирген сёзлени саны окъуна 45 минг чакълыды. 

Тил байлыкъны къурагъан сёз тамырла кёп тюрлю боладыла: литература сёзле, диалект сёзле, эски эм эскирген сёзле, жангы сёзле, энчи терминле, сёлешиу тилни сёзлери, д.а.к. Тилде аланы хар бирини кесини жери барды. Болсада эски, эскирген неда жангы сёзле суратлау чыгъармалада жюрютюлюрлерин артыкъ огъурамагъанла да бардыла.  Биз акъыл этгенден, ол оюм терсди. Суратлау чыгъарма жашауну кюзгюсюдю, деп бошдан айтылмайды: халкъны алгъыннгы, бюгюннгю жашауун да ала толусунлай ачыкълайдыла, келлик заманнга да тийишли къуллукъ эталлыкъдыла.

Арт жыллада дин бла байламлы сёзле жашаугъа къайта, кёбейе барадыла. Аланы асламы къарачай-малкъар тил сыфатха кирип, бир-бирлери уа, орфоэпиялары тюрлендирилип, ёз магъаналарындан башхаракъ окъуна жюрютюледиле. Сыйлы Къуранны окъугъанла окъуна тил жашауда аллай сёзлени ол юйреннген тиллерине ушашдырадыла. Ол сорууну магъаналыгъа санап, алимлерибиз энчи тинтиу бардырадыла. Ана тилибизни окъутуу жорукъларын къурай туруп да  жашаугъа, ана тилибизни хауасына жарашырыкъ амалла излейдиле. Атала тилинде: «Жаш адам, ата-бабасындан эсе, кеси жашагъан заманнга бек ушайды», – деген сёз жюрюйдю. Ол демеклик: бюгюн жаланда грамматика, сёзлюкле, окъуу китапла айтхан бла чекленип къалмай, жангы мадарла излерге кереги шартды. 

Бюгюннгю дунияны адамларыча, къарачай-малкъар жашла, къызла да хуржун телефон, компьютер дегенча, аллай амалланы эркин  хайырланыргъа, жюрютюрге  сюедиле. Ол излемлеге тийишлиликде алимле алагъа жораланнган программала жарашдырадыла эм аланы окъуу-юйрениу мардагъа келтирип кюрешедиле. Ана тилибизни билирге итиннген адамланы аллай онглары болурча да этедиле. Болсада, мени акъылыма кёре, устазны ишин, китапны магъанасын, къыйматын озгъан  амал а болмаз. 

Жашау бара-баргъаны къадар, ана тилибиз да тюрлене барлыгъы шартды. Алай аны тамалы, мурдору, тюрленмей, не заманда да халкъыбызгъа ишлериги, къулланырыгъы хакъды. Алай болуруна да ышандыргъан таукеллик да барды  – къыралыбызны конституциясы.  Саулай Россейни, республикаланы да тил жаны бла политикалары къыраллыкъ даражада жюрюген тиллени айнытыу программалары тюзетиле, кючлене, заманнга тийишли тюрлене да  барлыгъына себеплик этерикди. Алай халкъ, ёз тилин багъалагъан миллет кеси,  дайым ана тилини жарсыуун этгенлей, анга сагъайгъанлай турмаса, бютюнда аз санлы халкъ, тил кеси аллына «буруннгу тил» дегенни даражасына кёчюп къалыр деген къоркъуу барды, дейдиле алимле. 

Болсада  халкъыбыз не къыйын кезиуюнде да ана тилге уллу кёллю болмагъаны, сакълагъаны, аны мындан ары да айныта, къубулта,  тёлюден тёлюге ётдюре, ата-бабаларыбызны тёрелерини мурдорларында  жашай барлыгъына ышандырады.