Мухар, гыранча, кюпес, гюлменди, чикиля, бота

Малкъар тиширыуланы кийимлеринде жаулукъла бек сыйлы жерни аладыла. Ала кёп тюрлю болгъандыла. Бизни маданиятыбызда бла тарыхыбызда жаулукълагъа къачан да уллу эс бургъандыла. Аны хар тюйюмчеги энчи магъананы тутханды. Тиширыуну жаулугъуну кючю урушланы тохтатханды. Аны себепли тарыхыбызны бу хазнасын сакълау бизни борчубузду. Школлада ишлеген устазла окъуучула бла бу темагъа кёре ачыкъ дерсле бардырыр ючюн, алагъа болушлукъгъа бу материалны басмалайбыз.

Жаулукъланы атлары – мухарске, гыранча, кюпес, гюлменди, чикиля, бота.

Тиширыуланы эм багъалы, эм сыйлы жаулукъларындан бири мухарскеди. Алгъа аны юсюнден айтайыкъ. Мухарске бизге Орта Азиядан, Бухарадан келген жаулукъладанды. Ол чий дарийден, бояуу онга билмеген, жылтырагъаны кетмеген жаулукъладанды. Таулу тиширыула аланы эрттеден бери жюрютгендиле. 
Бу жаулукъла сары-къолан, моргъулдум, къара-къолан, къызыл, кёк-къолан да болгъандыла.

Мухарскелени къарачайлы, малкъарлы, къумукълу, къырым татарлы тиширыула башларына тойгъа, бир уллу жыйылыугъа эм къууумгъа баргъанда къысхандыла. Бюгюнлюкде ол жаулукъланы жюрютмейдиле, алай къумукълулада эрге чыкъгъан къызны башында мухарскеси болса, ол бек бай келиннге саналгъанды.

Мухарскени чачакълары ючгюл тюйюледиле, ючмюйюшлени араларында бир ненча чачакъны тюйюмчек этмей къоядыла, аладан чалы оюула этедиле. Чачакъланы ол тюрлю тюйюуге чомпал дегендиле. Бек сыйлы жаулукъланы чачакъларына алтын, кюмюш халыладан налтех салып болгъандыла. Малкъар тиширыуланы бек багъалы жаулукъларыны къыйырларында кюмюш налтехли жаулукъ саналгъанды.

Гыранча деп биз крепдишинден этилген жаулукъгъа айтабыз. Аны кёп тюрлюсю болгъанды. Бек сыйлыгъа оюула тюшген акъ гыранча саналады. Аллай ариу гыранчаны келиннге баш ау этгендиле. Эртте заманлада гыранчаны уста тиге билген къызла хар элде да болгъандыла. Къызла гыранчагъа ариу накъышла салгъандыла. Акъ гыранчаны бир къыйырына неда ортасына да гюл, чапыракъ накъышланы акъ чилле халыла бла тикгендиле. Саулай тигилген гыранчаны уа эм багъалыгъа санагъандыла. Бек бай къызла аллай жаулукъланы къысхандыла.

Кюпесни юсюнден да кёп зат айтыргъа боллукъду. Кюпес деген сёз орус тилде «купец» деген сёзден къуралгъанды. Орус саудюгерчиле аланы Россейни чилле сокъгъан фабрикаларындан келтирип тургъандыла. Ала кёп тюрсюнлю, женгил, жарыкъ жаулукъладыла. Кюпесни къумачы мухарскеден учузду, согъулгъаны да жукъады, тутуму да анга кёре.

Ыннаны кюбюрюнден энди чыгъарыкъ жаулукъ – гюлмендиди. Бу ариу атлы жаулукъланы Малкъаргъа Азербайджандан бла Гюржюден келтирип болгъандыла. Была жумушакъ, ариу оюулула боладыла. Кеслери да мурсаны бир тюрлюсюнден согъулгъандыла. Кёп жылланы ичинде жылтырмай, бетлери онгмай сакъланадыла. Кеслери да жукъа болгъанлыкъгъа, жылыу бередиле. Ала акъ, къара, жашил, мор, кёк, сары бетли боладыла. Аны юсюнден элбер да къурагъандыла: «Жайсанг – ундурукъ, жыйсанг – жумдурукъ. Ол неди?» (Гюлменди).

Бота уа тёртгюлдю, чачакълары кеси да къалын кишмир къумачдан согъулады. Бу уллу жаулукъну башха жаулукъланы башындан къаплап болгъандыла. Кёбюсюнде ботаны инбашларына атып неда беллерине къысып, къарт аммаларыбыз жылылыкъгъа жюрютгендиле.

Чикиля бек гитче жаулукъду. Муну тиширыула башларына уллу жаулукъларыны тюбюнден къысып болгъандыла. Намаз этгенде да, кече жатханда да, аммаларыбыз аны башларындан тешмегендиле. Чикиля тюрлю-тюрлю жукъа къумачладан тигиледи – кёбюсюнде жукъа кишмирден бла чилледен.

Жаулукъланы гитче сабийчикледен башлап аммаларыбызгъа дери къысхандыла. Къысханда да, мангылайларын, къулакъларын жабып, боюнларындан артха къысхандыла. Алай бла ала кеслерини саулукъларын сакъларгъа онг этгендиле.

Таулу тиширыула жаулукъну бек сюедиле. Шёндю заманда да аланы бек кёп тюрлюлери барды. Ариу жаулукъ тиширыуну бетине жумушакълыкъ береди, аны омакъ этеди.