«Кёл салып тынгылы ишлеуню тюзге санайма»

Хочуланы Алим сайлагъан усталыгъына бек ыразыды. Сабийлигинден келген муратына жетгенине къууанады. Бусагъатда ол «Нальчикский завод строительных материалов» ООО-да ишлеп келгенли сегизинчи жыл барады. Ол бюгюн бизни къонагъыбызды. 

- Алим, кёп усталыкъланы араларында къурулушну сайлагъанынг не бла байламлыды?

- Баям, къайтып усталыкъ сайлар онгум болса эди, бюгюн да биягъы къурулушну сайларыкъ эдим. Ол болмагъанча сейир дунияды. Тергеуле, санаула, эсепле – была барысы да мындадыла.

Гитче заманымдан окъуна агъашчыкъладан юйчюкле ишлеучю эдим, дейдиле абаданларым. Ёсе баргъаным сайын а кесим бир проектле бла эскизле этиучюм эсимдеди. Тергеулени ангылата билмесем да, былай болургъа тийишли болур деп хыйсаплай, кёрюмдюлерин ишлей эдим. Артда уа КъМКъУ-ну инженер-къурулуш бёлюмюне арталлыда къыйналмай киреме. Окъуй баргъаным сайын, ол ангылаталмагъан затларымы теренирек билип, кесим ангылай башлагъанымы бек жарата эдим. Бусагъатда уа магистратурада окъуй турама. Хар билген жангы затым бир энчи магъаналы кесеги боладыла жашаууму.

- Къурулушха хар сюйген келип къалалмайды. Эм жууаплысы недеди бу усталыкъны?

- Эсеплеуде. Хар ууакъ атлам да тергелирге, саналыргъа, миллиметрле бла эсепленирге керекди. Темирден болсун, агъачдан, бетондан, дагъыда башха материалладан да, конструкцияланы ишлей туруп, къурулушну ёзеги уа аладыла, тюз тергеулеге уллу эс бурургъа керекди. Хар мекям, социал магъанасы неда энчи мюлк болса да, адамны жашаууну къоркъуусузлугъун жалчытырча ишленирге тийишлиди. Харкюнлюк ишибизде аны эсде тутаргъа керекбиз. Къурулушну тасхасы кёпдю, барын да санамасакъ да, хар нени сюйюп окъугъанымы, билген затымы багъалагъанымы айталлыкъма.

- Мекямны ишлеп башлардан алгъа къаллай жумушла бардырыладыла? Сюйген, жаратхан жерибизде юй орун салып къояллыкъбызмы?

- Аны иши узунду, алай бош кёрюннгенликге, хар жанынг сюйген жерде мекям салынмайды. Биринчиден, мурдор салынырыкъ жерни топурагъын алып тинтиуле бардырадыла. Жерни кёчерге болууун бла болмауун, мурдорну къаллай материалладан, къаллай къалынлыгъы бла салынырыгъы тохташдырылады. Андан сора хазыр эсепле проект этгенлеге бла къурулуш контрольгъа бериледиле. Ала да тинтгенден сора, эксперт къабыл кёргенинден сора, проект этиучюле мурдорну не теренликде, къаллай опалубка бла, каркасыны темири  къаллай болургъа кереклисин ачыкълайды. Хар проектни паспорту, къайсы объектни да техникалы госту болады. Къурулушну хар миллиметри да анга кёре къуралады.

Учрежденияны бла кёп фатарлы юйлени къурулушунда, тергеулеринде да энчиликле бла башхалыкъла кёп боладыла. Сёз ючюн, юй Элбрус районда салына эсе, аны табийгъат болумун эсге ала, жерини энчилигин эсеплей, къоркъуусузлукъ жаны бла да уллу эс бура башларгъа керекди. Баш конструктор къол салгъандан сора, къабыргъала алай сюелтинедиле.

- Ол къурулушну къайсы кезиуюнде болады?

- Хар затха эс бурулады. Къуюну теренлигине, опалубкаланы кенглигине, арматураланы байлагъан темир чыбыкъ, аланы къаршылыкълары бла узакълыкълары, - была барысы да суратха алынып тинтилгенден сора, бетон къуюлады. Аны къуярдан алгъа хазыр бетонну бир кесегин анализге аладыла. Аны къурутуп, сынауладан ётдюргенден сора, жарарыгъы  бла къаллыгъы  тохташдырылады. Былагъа жашырын ишлени акты дейбиз.

- Ол юлгюге алыннган хазыр бетон сынауладан ётмесе, алай мурдор а эсепле чыкъгъынчы къуюлгъан эсе уа?

- Аллайгъа тюбемегенме. Алай айтыулагъа кёре, къурулушда аллай кезиуле бола тургъандыла. Ол заманда къурулушну тёгереги жабылады да, адамланы жашауларына къоркъуусуз онгла къуралып, мурдор оюлуп алайдан кетериледи. Жангысы уа излемлеге кёре къуюлады. Башда айта келгенибизча, къурулуш кёзге ариу кёрюнсе да, уллу жууаплылыкъны излеген усталыкъды.

- Алай болса, ол къоранчланы уа ким тёлейди?

- Бетон этген заводха заказ бергенимде, хар нени да эсепге алып алай ашырама. Бетонну маркасын, къошуллукъ башха затланы да. Манга аны келишимге кёре хазырлагъан завод излемлеге кёре жалчытмаса, сюдге берип, ол къоранчланы бетон хазырлагъанладан излерге боллукъма. Закон алайды. Неда мурдор къуюлуп эсе, Къурулуш министерстводан а аны кетерирге буйрукъ келген эсе да, бераллыкъма сюдге.

Былайда къурулушчу бетонну къуярдан алгъа эс бурлукъ шартладан бири – ол кюнню халыды. Къызыулукъну неда сууукълукъну белгили бир градусу бла чекленирге керекди. Сёз ючюн, къыш чилледе бетон къуяргъа жарамайды. Къуймай болмасала уа, бетондан мылылыкъны чыгъаргъан, аны бузлаудан сакълагъан къошакъланы хайырланыргъа болады. Жай чилледе уа 45 градус иссиликде ачыкъ кёкню тюбюнде къуяргъа жарамайды. Къуймай амал жокъ эсе, башын тентле бла жабып, къуюлгъан бетонну арасында хауа къалмазча, сакъларгъа керекди. Бир юч сагъатдан а, къургъакъсый баргъанына кёре, юсюнден аз суу себип, жутдурургъа тийишлиди. Хар 4-5 сагъатдан аз суу къуя, юч кюнню сакъларгъа керек болады. Ол а, мурдор терк къургъакъсып, жарылып къалмаз ючюн этиледи алай. Тынгылагъаннга эригиулю эсе да, манга уа хар ууакъ заты ишими магъанасыды.

- Тюпден башха ишлеген объектлеригиз къаллайладыла?

- Кёпдюле. Сабий садла, школла, амбулаторияла, спорт комплексле, дагъыда тынгылы ремонтлагъа къатышабыз. Сёз ючюн, школланы, паркланы, дагъыда мекямны тёгерегин тапландырыугъа бла жасаугъа да къарайбыз.

- Ишингде адамла бла келишиу къыйынмыды?

- Угъай. Къайсы районда болсакъ да, жамауаты бек иги къарагъанды, район къуллукъчула да алай. Республика Башчыбыз Казбек Валерьевич Коков да ишими танып, хар заманда ариу кёзден къарайды. Хар жангы мекямыбыз ишлене туруп, бир ненча кере келип жокълайды. Къарап кетип къалмай, кёп тюрлю соруула берип, аланы жууапларына эс буруп тынгылайды. Не жарсыуубуз, кемчилигибиз болгъанын сурайды. Хар къурулуш ишибизни болжалдан алгъа, бийик даражалы толтургъаныбыз ючюн бизге ыразы болады. Мекямны ачылыууна келип, саугъала бергени да хычыуунду. Бир да уллу кёллю болмайды. Къурулуш министерствону келечилери да алай. Ким да тутхан ишинде жетишимли болургъа итинирге керекди. Бютюнда сени усталыгъынг адамланы жашаулары бла байламлы эсе.

- Ишчилеригизни къоркъуусузлукъларын а къалай жалчытасыз?

- Хар эрттен сайын планёркагъа жыйылып, кимни къайда, къаллай жумуш этеригине, неге сакъ болургъа тийишлисине да уллу эс бурабыз. Андан сора да, юс кийимлери, башларында каскалары боладыла. Къолумда ишлеген жашланы халлары иги болурун излейме. Не бла къолубуздан келсе, таматабыз да къууандырыучуду. Тапсыз кезиу болса, халкъ ичинден энчи чакъырып, ушакъны алай этиучюбюз. Тенглерини арасында адамны сындырыргъа неда хыны этерге жарамайды. Ауур иш болгъаны себепли, адамны халы да кёп тюрленеди. Ол жашауду. Алай биз не жютю кезиуню да жумушатыргъа кюрешебиз. Бир бирибизни ангылап, бир юйюрча урунабыз.

- Ишлеп бошагъан объектигизге гарантия беремисиз? Ишигизни тынгылылыгъы къалай белгиленеди?

- Мекямны уллулугъуна неда гитчелигине кёре, оюлгъан жери болса, бояу къаралса, плиткалары тюшселе да, биз гарантия беребиз. Сёз ючюн, юч къатлы уллу школ эсе, 10 жыл бериледи. Гитче, бир къатлы мекям эсе уа – 1 жыл. Аны жорукълары бардыла.

- Бусагъатда уа къалайда ишлей турасыз?

- Кёп жылдан бери Нальчикде Али Шогенцуков атлы орамда юч театрны да бирикдирирча мекям ишленип башлагъан эди. Аны къурулушун тохтатып да иги кесек тургъандыла. Бусагъатда энди аны жаш тёлюню айнытхан уллу ара этер муратдадыла. Аны себепли ишле къыстау барадыла. Объектни уллулугъу 22 минг квадрат метрди. Ишлени иги кесеги жалчытылгъандыла.

- Усталыгъында кесине былай ышанырча адам не этерге керекди?

- Бар излемлени бла жорукъланы окъуп, билип, аланы тюз толтурургъа керекди. Ведомостьланы, эсеплени, отчётланы, уллу кёллю болмай, сметадан таймай жалчытыргъа тийишлиди. Къурулушчуну хакъы аман тюйюлдю. Кёл салып тынгылы ишеуню тюзге санайма.

- Жаш адамса, бош заманынгы къалай ётдюресе?

- Эллеге, тау жерлеге жюрюп, анда эллени бийикликлерин тинтирге, тенглешдирирге сюеме. Сёз ючюн, тенгизден бийикликге къарасакъ, кёрюмдюлери бирча болгъан эллени топуракълары да, битимлерини ёсюулери да бирча болады. Быллым, Ташлы-Тала бла Огъары Малкъар бирча бийикликдедиле, анга кёре хауасына дери бирге келишедиле.

- Кесинги юйюрюнг бла да шагъырей этсенг эди окъуучуларыбызны?

- Акъ-Суу элде ёсгенме. Атам Хочуланы Жамал бла анам Созайланы Сафия бизни, юч сабийни, ёсдюргендиле. Мен юйюр таматаларыма, сора эгечим Джамиля бла къарындашым Кязим. Эгечим да иш юсюндеди, къарындашым а алыкъа гитчеди. Къадар алай болур, алыкъа кеси юйюрюмю къурамагъанма. Жашаугъа тюз кёзден къарай билирге юйретгенлери ючюн а атама бла анама бек ыразыма.