Хар бири кесича тамашалы

Тауланы кюнюне

Дунияда эм бийик жерле тауладыла. Бирлери деменгили, башхалары гитчерек, тёппелерин ёмюрлюк чыранла къысханла, этеклерин терен чегетле алгъанла, энчи атлары болгъан неда белгисизле – аланы саны бек кёпдю, хар бири да кесича тамашалыды. Таулагъа, къайсы тюрлю экосистемагъача, энчи, аяулу кёзден къараргъа тийишлиди. Ол себепден аланы халкъла аралы кюню да барды, ол а онбиринчи декабрьге тюшеди.

Бу байрамгъа алай кёп заман болмайды: аны 2003 жылда ООН-ну оноуу бла кийиргендиле. Аны баш магъанасы уа тауланы ариулукъларына сукъланыу, аланы белгилеу бла къалмай, ала болгъан регионлада чурумлагъа эс бурууду. Ол а: кийик жаныуарланы эмда битимлени сакълау, аллай жерледе жашагъан халкълагъа себеплик этиу, таулада экосистемалагъа бек сакъ болургъа кереклисин ангылатыу.

Таула дегенде, Къабарты-Малкъарны бу жаны бла ёхтемленирчалары кёпдю: деменгили Минги таудан башлап  Кавказны ара сыртында тизилген бир ненча бийик тёппеге дери. Алада эмда этеклеринде жаныуарлагъа, битимлеге, къанатлылагъа эмда саулай табийгъатха республиканы бийик тау заповедниги къарайды.

Заповедникде 256 чыран барды. Аланы асламысы бек уллудула, хар бири да он гектардан окъуна артыкъ боладыла. Бузла къысхан тийреле 45,5 минг гектарны аладыла, башхача айтханда, заповедникни экиден биринден асламысын. Аны себепли шауданла, черекле да кёпдюле; эм уллулары уа – Малкъар эмда Холам-Бызынгы черекле, сора Чегем. Бары да чыранладан чыгъадыла.

Кавказ сыртха уа заповедникни тийресинде ма бу таула киредиле: Гестола (4859 м), Къатын-Тау (4858 м), Жангы-Тау (5058 м), Пушкин атлы (5033 м) эм Юч къара (Шхара) (5068 м). Сыртдан шимал таба къарагъанда, энтта да бир тизме кёрюнеди, анда уа: Мусос-Тау (4421 м), Дых-Тау (5204 м), Мижирги (5047 м), Къурум къол (4676 м), Къоштан-Тау (5152 м), Тютюн-Башы (4550 м), Керти- Башы (Герты-Баши) (4437 м) эм тёрт минг метрлик талай тёппе.

Тауланы магъанасы некди аллай уллу? Ол тийреледен таза суу чыгъады, алада башха жерледе хазна тюбемеген битимле ёседиле, кийик жаныуарла жашайдыла, хауаны, табийгъатны энчиликлери аллай байлыкъланы сакъларгъа себеплик этедиле.

«Тауланы сакълаугъа хар бирибиз да кеси жаныбыздан къошумчулукъ этерге боллукъбуз. Ол а,  эм биринчиден, табийгъатха аяулу кёзден къараудан башланады. Заповедникни иши да алайды – къырал аманат жерлени къоруулау эмда аяу. Бери келген хар къонакъ да тийишли жорукъланы билирге, аланы сансыз этмезге, табийгъатха хурмет этерге, аны къоруулагъан адамланы къыйынларына да багъа берирге керекди. Тёгерекдеги къудуретни сакълау – ол барыбызны да борчубузду», - дегенди заповедникни экология жарыкъландырыу эмда туризм бёлюмюню башчысы Тогъузаланы Лейла.