«Биз барыбыз да тарыхыбызны билирге борчлубуз»

Бюгюнлюкде жаш тёлюню келечилери кеслери ёсген элге къайтып, урунуу жолланы анда бардырыргъа сюйселе, ол ышан, айхай да, кёллендиреди. Устазла бла байламлы болумну уа биз барыбыз да билебиз. Аны ючюн а бютюн къууанабыз тау эллерибизде мектепледе жашларыбыз, къызларыбыз ишлеселе. 

Ишни юсю бла Булунгуда болгъан кюнюбюзде уа биз Къаракъызланы  Ислам бла ушакъ этгенбиз. Ол элни Шахмырзаланы Саид атлы школунда тарыхдан бла обществоведениядан дерсле береди. Усталыкъ жолунда сынамы алай уллу тюйюл эсе да, бу жаны бла эришиулеге къатышып, жетишимли да болады. 

- Ислам Маратович, мектепде устаз болуп къалай бла башлагъанса ишлеп?

- Къабарты-Малкъар къырал университетни тарых факультетини ючюнчю курсун бошап, туугъан элимде школгъа устаз болуп, алай келгенме. Окъуу юйде деканыбыз бла келишип, кесими дерслериме да чырмау болмазча, ол жанына да къайгъыргъанма. Бюгюнлюкде анда узакъдан окъутуу амал аслам халда хайырланылады да, окъууум бла байламлы жарсыуум да болмагъанды.
Юйде да ыразы эдиле элге къайтханыма, бютюнда мектепде ишлегениме.

Манга юлгю уа тарыхдан устазым Гыттыуланы Сакинат Хызыровна болгъанды. Ол кеси да мында 50 чакълы жылны аслам тёлюню окъутуп, шёндю кёп болмай кетгенди ишден. Аны тарыхны дерсин къалай сейир бергенин, кесине тынгылата билгенин бир сёз бла айтхан да къыйынды. Бизни бешинчи классдан окъутуп тебиреген эди. Картала бла къалай ишлерге кереклисине уа бютюнда тынгылы тюшюндюргенди. Заманын, билимин да аямай, мени ОГЭ-ге, ЕГЭ-ге да тарыхдан, обществознаниядан да ол хазырлагъанды. Алай бла аладан балларым да бийикле болуп, окъуугъа да къыйналмай киргенме. 

- Кёбюсюнде устазла тиширыула болурла, санга къыйынмыды аллай коллективде ишлеген?

- Угъай, тюйюлдю къыйын. Элде бир бирни таныйса, билесе. Андан сора да, кесими окъутханла кёпдюле, ала бла бютюн женгил окъунады ишлеген. Тюшюнмеген затым болса, аны алагъа сорама, сёз ючюн, электрон, бирси журналны къалай толтурургъа керекди, планланы къалай жарашдырыргъа дегенча затланы да юйретгендиле, сау болсунла. 

- Биринчи кере дерсге баргъанынг да эсингде болур?

- Болмай а! Жетинчи классха баргъан эдим. Билесиз, элде кёплени таныйса. Окъуучула манга жарыкъ тюбегенлерин айталлыкъма. Баям, бир элде ёсгенибиз ючюн бегирек хурмет бере болурла.

- Усталыкъ эришиулени озгъан окъуу жылда бардырылгъан район эмда республика урумларында жетишимли болгъанынгы, алчылыкъны алгъанынгы да билебиз. Энди уа сюерикмисе аллай конкурслагъа къатышыргъа?

- Жаш устазланы араларында эришиу боллугъун школда билген эдим. Кесигиз ангылайсыз, эм алгъа район урумгъа керек болады барыргъа. Ары уа темасына тийишлиликде нейросетьлени, жалгъан акъылны дерсде къалай хайырланыргъа боллугъу бла байламлы презентация къурагъанма эмда анда биринчи жерни алгъанма. 

Республика даражалы кезиуюнде уа танымагъан сабийлеге дерс бересе. Аны бла бирге уа ол презентациянгда кёргюзтген, билдирген да амалларынгы кесинги дерсингде хайырланаса. Башхача айтханда уа, башламчылыкъларынг иш юсюнде къаллай себеп берликлерин ачыкълайса.

Эришиуню бу урумунда уа призёр болгъанма. Республика даражада биринчи жерге Тырныаууздан таулу жаш Мирзоланы Салим чыкъгъанына кёлюм бютюн кётюрюлгенди. Ол кеси да тарыхдан бла обществознаниядан дерсле береди да, аны ючюн а бегирек сейир эди манга аны ишине къарагъан. Жамауат аллында сёлеше, билимин да кёргюзте билген адамды. 

Быллай конкурсха къатышыргъа уа, хау, дагъыда сюерикме. Нек дегенде анда кёп затны кёресе эмда кесинге юлгюге да андан аслам амалны сайлайса. Сёз ючюн, гитчерек класслада тюрлю-тюрлю оюнланы къурап, дерсни ол халда бардырсанг, аны бегирек жаратадыла. Ала эригип къалмаз ючюн а, аллай амалланы жангыдан-жангыларын излегенлей турургъа керек боласа. Аны себепли уа быллай эришиулени магъаналары уллуду. 

Андан тышында да, окъуучуларыма дерсде тема сейир болур ючюн, башха-башха сайтлада устазлагъа болушлукъну да хайырланама. Нек дегенде бюгюнлюкде сабийле шёндюгю амалла бла бардыргъан дерслеринги бегирек жаратадыла. Жаланда къанга бла мелни хайырланып этген дерслеринг шёндю окъуучулагъа алай сейир кёрюнюп къалмайдыла. 

- Энди тарыхны да Бир къырал сынауланы тизмесине къошаргъа кереклисини юсюнден айтылады. Къалай сунаса, биз анга хазырбызмы, сабийлеге ол къыйын боллукъ тюйюлмюдю?

- Энчи кёз къарамымы айтсам, къыйын а боллукъду, деригим келеди. Нек дегенде алыкъа анга толусунлай хазырбыз деп да сунмайма. Кесигиз билесиз, тарых – ол тынч дерс тюйюлдю, анда тюрлю-тюрлю датала, башха-башха шартла бек кёпдюле. ЕГЭ-ни тынгылы берир ючюн а, окъуучу аллай затланы билирге, аны аслам темадан ангылауу болургъа да керекди. 

Кертиди, окъуугъа бу жаны бла кирлигин алгъадан билген болуп, сабий 5-чи классладан башласа анга хазырланып, ол заманда къыйын да болмаз. Билемисиз, аны не ючюн айтама: тамата классла эслерин бегирек сайлагъан окъууларына кирир ючюн керек боллукъ сынаулагъа бурадыла да, бирсилеге хазырланыргъа заманлары да артыкъ къалмайды. 

Айхай да, биз барыбыз да ёз республикабызны, къыралыбызны тарыхларын иги билирге борчлубуз. Алай эсе да, дерсден сынау берген - ол башхаракъды, кеси да адамны къайгъы сезимин кючлендиреди. 

- Бюгюнлюкде тарых шартланы сабийлеге тюзлюгюча ангылатхан, билдирген да тынч болмагъаныны юсюнден айтыла келеди. Шёндю дерсликледе берилген информация уа къалайды?

- Сёз ючюн, кесим мектепде окъугъан заманнга къайтсакъ, ол кезиуде даулашлы темала кёп эдиле. Алагъа алимлени кёз къарамлары энди да башха-башхадыла. Бир-бирле онунчу ёмюрге дери тарыхны окъутур кереклиси да болмаз деген окъуна оюмдадыла. Быллай тюрлю оюмлагъа студент кезиуюмде да тюбей тургъанма. Алай эсе да, биз устазла, сабийлеге къыралыбызны, туугъан эмда ёсген жерибизни тарыхларын да керти эмда ачыкъ шартлада окъутургъа, ангылатыргъа борчлубуз.

- Мектепде устаз болгъанынгдан сора да, КъМКъУ-ну магистратурасында окъуй тургъанынгы билдиргендиле ишчи нёгерлеринг. Аны да тарых ыздамы сайлагъанса, огъесе уа?

- Ары кире туруп да школда къалып, мында ишлеригими юсюнден сагъыш этгенме. Устаз эсем деп, инклюзиялы билим бериуню психология-педагогика ызын сайлагъанма окъургъа. Жашырмайма, къыйынды. Алай эсе да, бюгюнлюкде, жаланда билим бериуде угъай, жашауну башха бёлюмлеринде да инклюзия жаны бла айныугъа аслам эс бурулгъанын кесигиз да биле болурсуз. Аны тюзге санайма эмда бу жаны бла алгъан билимим ишимде да себеплик этеригине ийнанама. 

- Бюгюнлюкде устаз къаллай болургъа керекди деп сунаса?

- Эм алгъа ол сабийлени сюерге керекди, алайсыз бир адам да школда ишлеяллыкъ тюйюлдю. Ала сени сюйгенинги, кесинги тенглерингеча, хурмет бергенинги ангыласала, буюкъмай, оюмларын да айтадыла, тартынмазгъа юйренедиле. Сабийге уа устазны къарамы, ауазы окъуна энчи магъананы тутадыла. 

Алагъа «Сен эталлыкъ тюйюлсе» деген сёзлени бир заманда да эшитдирирге жарамайды. Ол кесини билимине, къарыууна ышанырча этерге керекди. Башхача айтханда уа, устаз жууаплылыкъны сезгенлей турургъа тийишлиди. Аны бла бирге уа аладан билимни къаты сураргъа да. Нек дегенде артда алагъа сени ким окъутхан эди, юйретген эди деп да сорулмай къалмайды жашауда. 

- Элде ишлеген устазны бош заманы уа къаламыды, не бла кюреширге сюйюучюсе?

- Мектепде ишимден тышында спортну жаратама. Пауэрлифтингден спортну устасыма. Университетде окъугъан кезиуюмде Черим Хажпагович Ингушев юйретгенди бу жаны бла, аны бла кёп жюрюгенме эришиулеге. Сёз ючюн, Краснодарда битеуроссей даражалы турнирде биринчи жерге да чыкъгъан эдим. 

- Бюгюнлюкде жашла устазлыкъны, школну ишин сайларгъа артыкъ базынмайдыла. Аны сылтауу неде болгъан сунаса?

- Билемисиз, бирде жаш адамла къайда да иш хакъны айтадыла дегенча кёрюне эсе да, ала бегирек жууаплылыкъдан къоркъгъан сунама. Устазны боюнунда уа, ангылайсыз, уллуду жууаплылыкъ. Ол жаланда сабийлеге дерс бергени бла чекленип къалмай, аны саулугъу, жамауат арасында кесин жюрютгени дегенча, дагъыда аллай кёп ышанла ючюн жууаплылай къалады. Алай эсе да, эм алгъа уа, белгилегенибизча, сабийни сюе билирге тийишлиди. Ол а окъуучуну билимни, окъуулулукъну жолунда таукел барырча эталлыкъ ышаннгылы сюймеклик болургъа керекди.