«Хар сабий кеси энчи бир инсанды»

Биз Булунгугъа атлана туруп, бир иги жаш юйюр излеген эдик. Жарыкъ кёллю, иш кёллю, жашау кёллю! Тапханбыз. Мызыланы Азамат сатыу-алыу бла кюрешеди, аны юй бийчеси Тамара, Сарбашланы Эдуардны къызы, Булунгуну администрациясында баш специалистди. Бу юйюрде тёрт сабий ёседи: Малик, Меланья, Аделина, Амалия. Биз Тамарагъа бир къауум соруу бергенбиз. 

- Жаш адамла элден кетемидиле? 

- Хау, аны сылтауу баямды: элде ахча ишлеген къыйынды, шахарда тынчыракъды. Алай юйлерин а сатмайдыла. Мени акъылыма кёре, эртте-кеч болса да, булунгучула эллерине къайтырыкъдыла. Бусагъатда окъуна туризм бла байламлы кеслерине иш къураргъа кюрешгенле бардыла. 

- Сиз а элде жашагъаныгъызгъа ыразымысыз?

- Биз бусагъатда бек алгъа сабийлени юслеринден сагъыш этебиз. Булунгуда аланы ынналары-аппалары жашайдыла. Ол бек магъаналыды бизге. Сабийле таматаланы къатларында ёсселе сюебиз. Элибизни тынчлыгъы, ырахатлыгъы, адамларыбызны ариу къылыкълары, адепликлери, хауабызны, сууубузну тазалыкълары – хар зат да тапды элде сабийлени сюйгенибизча ёсдюрюрге. 

- Къубултамысыз сабийлеригизни юйде?

- Хау. Ариу сёзлени нек къызгъанмагъаныбызны ангылатайым. Сабийле шёндюгю дунияда барысы да школда окъуйдула, артда университет сакълайды аланы, ызы бла иш, юйюр къурау, кюн сайын жууаплылыкъ…жаланда сабийлигинде адам женгилди, эркинди. Да сора бу терк учуп кетерик кюнледе да нек къызгъанабыз ариу сёзлени? Нек къубултмайбыз? Сабийлени къубултургъа, ойнатыргъа да керекди. Мени анам да, атам да къубултуп ёсдюргендиле. Тюз этгендиле. Быйыл сабийле бла бирге юйюр календарь этгенбиз. Профессионал суратчы барыбызны да суратха алып. Сабийле кюнден-кюннге тюрленип барадыла, алай терк ёседиле. Ол юйюр архивибизде сакъланырыкъды. Манга хар кюнюбюз да багъалыды. 

- Арыймысыз? Азамат болушамыды юйде, сёз ючюн, сабийлеге дерслерин этерге?

- Хау, сабийле бла дерслерин этеди, аланы тиллеринде сёлеше да биледи. Сабийге ана къалай магъаналы эсе, тюз алай атасы да магъаналыды, багъалыды. Арыгъанны-арымагъанны юсюнден айтханда, мен ишден келгенлей, аланы портфельлерин толусунлай тинтеме. Бюгюн не билим алгъанларын сурайма, тамблагъа хар китапны, дефтерни, къаламны жерлерине салама. Аналыкъ – ол жаланда ариу сёзле тюйюлдюле, кюн сайын жууаплы ишди. 

- Ызгъа-къылыкъгъа юйретиу а къалайды? 

- Сабийлени атасы юйде бир заманда уллу сёлешмеучюдю. Сабийлеге сюймекликден сора да, хурмет керекди. Хар сабий кеси энчи бир инсанды, тууулгъан кюнюнден башлап. Анга къычырыргъа бир адамны да эркинлиги жокъду, ол санда атасыны-анасыны да. Аны бла бирге сабийле бизге ышанадыла. 

Сабийге къычырып кюн сайын, осал белгиси неда аман къылыгъы ючюн урушуп, бырнак этерге жарамайды. Терсликни юсюнден да жумушакъ айтыргъа керекди. Ол заманда сабий не къайгъысын да, не къууанчын да бек алгъа атагъа бла анагъа айтырыкъды. 

- Элде айырылгъанла бармыдыла? Ууакъ сабийле тыямыдыла жаш адамланы юйюрню чачыудан? 

- Элледе, шахарлада да бусагъатда болум бирчады. Жарсыугъа, гитче сабийчиклери бола тургъанлай да айырыладыла. 

- Сиз тёрт сабий ёсдюресиз. Къыйын тюйюлмюдю?

- Бир кюн да чогъож болмагъанма. Тёртюсю – тёрт къууанчыбыз. Ата-ана жюз жыл жашасала да, ызларындан сабий къалады. Биз сабийлерибиз бир-бирлерине билеклик этерле, деп ийнанабыз. Юйде да аны юсюнден кёп айтабыз. Таулу юйюр къаты юйюр болгъанды озгъан ёмюрледе. Сора къан къаршылыкъны бизни миллетибиз бек сыйлагъанды. Адам жарлылыкъ болмаса, башха жарлылыкъ жокъду. Ишлеген бай да болур, ахча-мюлк да жыяр. Аны себепли биз сабийлени бир- бирлерин багъаларгъа юйретебиз. 

- Сиз кесигиз жангыз сабийсиз, кёп сюймеклик кёресиз атагъыздан-анагъыздан. Къайынлагъа юйреннген къыйыныракъ болгъанмы эди? 

- Ала мени келинча кёрмейдиле, къызларынача къарайдыла. Айып этмегиз алай айтханыма, алай къайын анамы этимлилигин, ашын-сууун, тизгинин битеу эл биледи, къобузда уа къалай согъады, къалай ариу тепсейди. Къайын атам да къол устады, агъачдан кёп зат эте биледи. Жыргъа устады. Республикалы эришиуледе алчы жерле алып тургъанды. Байрам кюнледе эки анама да бирча саугъала алама. Эки атама да – алай. 

- Жашчыкъны юсюнден айтсагъыз эди. Аны аяймысыз юй жумушдан?

- Угъай. Юйде не жумушну да этеди. Студент болса да, Аллах айтса, къайда болса да, хар жумушну да эте билсе сюеме. Жаш адыр жууса да, юйню жыйса да, аны бир хатасы да жокъду. 

- Солугъан а къалай этесиз?

- Солургъа таулагъа барабыз. Таулу таудан тоймаз, деп бошдан айтмайдыла. Шахаргъа кинотеатрлагъа да сюебиз барыргъа, аниматорла бла байрамлагъа да бюсюрейдиле сабийле. 

- Тёрт сабий ёсген юйюрге къырал не зат бла болушады?

- Биринчиден, сабийлеге ай сайын ахча алабыз. Экинчиден, къырал ахчагъа фатар сатып алгъанбыз. Бусагъатда къырал жаш юйюрлеге иги болушады. 

- Юйюр къурар ючюн, не зат керекди?

- «Мен» деп турмай, «сен» дерге да юйренирге керекди. Мен айтханлай боллукъду, деп турлукъ адам юйюрде жашаяллыкъ тюйюлдю. Сени оюмунг а къалайды, дерге юйренирге тюшерикди. Башха адамгъа тынгыларгъа, аны эшитирге, ангыларгъа керекди. 

- Сиз таулуланы жашауларында бегирек не затха сейир этесиз?

- Мангылай жарыкъларына. Жюреклерини ачыкълыкъларына. Анамы атасы: «Тышындан адам кирмесе, ушхууур ушхууур тюйюлдю», - деучю эди. Мен да сюеме къонакъланы. Уллула угъай, сабийлени тенглери келселе окъуна, юйюбюз жарыгъанча болады. 

- Элде юйюр къурамагъанла бармыдыла?

- Бардыла. Билемисиз, алгъын таматаланы сёзлерине да тынгылай эдиле жамауатда. Бусагъатда ким кимге оноу этерге базынырыкъды? Бир бирден узая барабыз. Алай, башында айтханымча, ийнанама: миллет алгъын ызына къайтырыкъды. Элибиз да таулу эллей къаллыкъды. Булунгу тау эл даражасын сакълар келлик ёмюрледе да деп ышанама.