«Жангы амалла ишими сейир этедиле»

Бурятия Республиканы Улан-Удэ шахарында озгъан «Ана тилни бла адабиятны эм ахшы устазы» Битеуроссей усталыкъ эришиуге  къатышып, Тырныауузну Отарланы Керим атлы 1-чи номерли лицейини мектепге дери алтынчы бёлюмюню юйретиучюсю Абезехланы Жулдуз кесини кезиулю жетишими бла бизни къууандыргъанды. Ол эришиуню «Школгъа жюрюмеген сабийлеге ана тилни юйретиуде хайырланылгъан амалла» ызында къыралда эм ахшы 10 устазны тизмесине тюшгенди. Аны бла бирге уа 87 региондан ары келген 120 адамны арасында эришиуню биринчи урумундан сора 15 эм ахшы юйретиучюден бирине саналгъанды. Биз а, анга тюбеп, ишини юсюнден   ушакъ этгенбиз.

- Жулдуз Тахировна, эм алгъа жетишимигиз бла алгъышлайбыз, ызыгъыз къалын болсун! Сёзсюз, хар жерде да адам кесине бир жангы затха тюшюнмей къалмайды. Бу эришиуде  ишигизде хайырланыргъа сюерча нени кёргенме, неге ыразыма деп айталлыкъсыз?

- Сау болугъуз алгъышлагъаныгъыз ючюн.  Быллай  жумушха къатышхан не заманда да, къайда да бек жууаплы ишди. Анда сен жаланда кесинги хунеринги кёргюзтюп къоймайса, саулай да ёз халкъынгы  адет-тёрелери, тили, башха ниет хазнасы бла да бирсилени шагъырейлендиресе. Аны ючюн а, билемисиз, Къабарты-Малкъарны байрагъын бурятлы къызчыкъ кётюрюп баргъанында, аны къатында баргъан алай хычыуун эди, аны бла бирге уа ёхтемлик да.

Бизге бек ариу тюбеген эдиле, къонакъбайлыкъларына, концерт программаларына уа сёз да жокъду. Регионладан баргъанла уа барыбыз да миллет кийимлерибизде эдик.

Бурятияда он кюнню тургъанбыз, эришиуню да хар неси къуралыулу эди. Конкурсну биринчи урумунда сабийле бла дерс берирге  керек болгъанды. Анда уа, биринчиден, сени гитчелеге ёз тилинги юйретген даражанга угъай, устаз къалай ишлегенине, сабийлени сейирлерин ачар ючюн, къаллай амалланы хайырланнганына къаралгъанды. Манга уа асыры тири сабийчикле тюшген эдиле да, аны алайлыгъы апчытхан да этген эди.

Аны бла бирге уа дерсими темасы да гитчелеге къыйын болуп тюшгенди – «Огъурлу ишле». Мында жерни къызыулукъдан, кир-кипчикден, от тюшюуден къыйналгъанын кёргюзтюп, ол кезиуледе къаллай ахшы жумушла этилгенлерин да ангылатханма. Заман жаланда 25 минут берилген эди. Кесигиз ангылайсыз жюри ол  затха къалай къарагъанын. Насыпха, не ары, не бери болмай, ол тохташдырылгъан марданы  заманында хар ишибизни да жетишдиралгъанбыз. Алай бла уа экинчи урумгъа ётгенбиз. Ол а анда, айхай да, бизге жетишим эди.

Экинчи кезиуде уа ата-анала бла жарыкъландырыу иш бардырыргъа керек эди. Анда уа миллет тиширыу бёрклени, музыкалы инструментлерибизни, къарсны, дауурбасны дегенча, кёргюзтгенбиз. Къая къызы къарылгъачны юсюнден да хапар айтханбыз.

Быллай эришиуле адамны кёп затха юйретгенлери кертиди. Жюзден аслам адам келген жерде уа бютюнда. Бир бирибизни сынамыбызгъа къарай, кесинги ишингде хайырланырча затланы да сайлайса.

Сёз ючюн, энди биз, бу конкурсха къатышханла, социал сетьледе  кесибизни къауумубузну да ачханбыз. Сора къайсы бирибизни  да юйретиуню, окъутууну юсюнден жангы амалла бла байламлы оюмларыбызны анда бир бирибизге айтабыз. Алай бла уа кесибиз юйрене, ёсе да барабыз.

- Биз билгенликден, быллай эришиулеге юйретиучюлеге, устазлагъа жыл сайын да къатышыргъа эркинлик барды. Къалайды, сюерикмисиз келир жылда да хунеригизни ачыкъларгъа?

- Кертисин айтханда, ол сагъышны анда болгъаныбызда окъуна этген эдим. Бютюнда эришиуде хорлагъан, Липецкден келген тиширыу къатыма жанлап: «Мен сизни Липецкде кёрюрге  бек сюерикме, сакълайбыз!» - дегенинде, букъдурмайма, кёлюм да кётюрюлген эди. Онг болса, эркинлик да берилсе, хау, айтханымча, бардыла аллай сагъышларым.

Адам хар берилген амалны хайырланыргъа керекди, окъуулу-билимли да болургъа. Кесини билимин хар кюнден ёсдюргенлей турургъа.

- Айхай да, къырал даражагъа барыр ючюн, республикада хорларгъа кереклиси барыбызгъа да белгилиди. Эришиуню къайсы уруму къыйын эди сизге эмда алай нек сунасыз?

- Билемисиз, анга къатышхан кесибизни регионда къыйын кёрюннгенди. Нек дегенде ол манга берилген жумушну жууаплылыгъын бир да болмагъанча алай сезгенме. «Санга аллай бир ышана эселе, биринчи болмай, амалынг жокъду!»-деп, кесиме къайтаргъанлай тургъанма.

Конкурсну юсюнден лицейни директоруну орунбасары Моллаланы Зарета билдирген эди. Аны аллында уа «Мени Къабарты-Малкъарым» атлы семинаргъа къатышханма.

Эришиу аллай магъаналыды, къыйынды эмда жууаплыды деп, алгъадан алай да сунмагъанма. Алай а, барысы да сау болсунла, лицейибизни директору Мухамет Лихов, аны орунбасары Моллаланы Зарета, тамата юйретиучю Борчаланы Зухура, юйретиучю Татьяна Немтинова – барыбыз да ишчи къауум къурап, ала мени биргеме ишлеп, кёп затны ангылатхандыла, юйретгендиле эмда конкурсха хазырланыргъа уллу болушлукъ этгендиле.

Былайда дагъыда КъМР-ни Жарыкъландырыу министерствосундан Мызыланы Людмиланы, Педагогикада ишлегенлени усталыкъларын тохтаусуз ёсдюрген институтдан Къонакъланы Любаны, Элбрус районну билим бериу управлениясын, Тырныаууз шахарны администрациясыны таматасы Отарланы Мухтарны да атларын сагъыныргъа, алагъа барысына да ыразылыгъымы айтыргъа сюеме.

Мени тюшюндюргенлени, юйретиу,  окъутуу ишде ангылаууму ёсдюргенлени юслеринден сёз баргъанда, Жеттеланы Маринаны сагъынмай болмайма. Юйретиучю болуп ишлерге келгенимде, жаланда 19 жылым толгъан эди. Марина Александровна уа ол чакъда сынамлы юйретиучю болгъанды, кесине да тюз ол заманда регионну оноучусу саугъа берип тургъан кезиу эди да, аллай даражалы билим болгъан адамны къатында къалай ишлерикме деп да къоркъгъан эдим.

Алай эсе да, ол манга чынтты насийхатчылыкъ этгенди, адамлыкъ ышанларына уа сёз да жокъду. Аны биргесине 12 жыл ишлегенме, эки къауумну юйретип чыгъаргъанбыз бирге. Аллай сынамлы инсанны къатында ишлерге, ёсерге да къадар манга онг бергени ючюн а, кесими насыплыгъа санайма.

- Бу эришиу ана тиллени бла адабиятланы окъутууну алчы сынамларын жайыу,  бир бирни  алагъа тюшюндюрюу бла байламлыды. Кесигиз а сабийлени ёз тилибизге юйретиуде къаллай амалланы, жангычылыкъланы хайырланасыз?

- Белгилегенибизча, бюгюнлюкде юйретиучюге айныгъанлай, хунерин, билимин ёсдюргенлей турургъа керекди. Башхача айтханда уа, юлгюлю болургъа. Сенден а юлгюню юйде, садикдеги сабийле да аладыла. Аны бла бирге уа алагъа хар не сейир болурча, ала эригип, эслери башха жанына бурулмазча этерге да керексе.

Хайырланнган дидактикалы материалларымы, амалларымы асламысын кесим къурайма. Сёз ючюн, «Терек» деген оюнну сабийле бек сюедиле. Аны себеплиги уа недеди десегиз, аны юсю бла ёсюп келгенчикле тёгерекдеги къудурет бла шагъырейленедиле, «терек», «бутакъ», «тамырла», «чапыракъла» дегенча сёзлеге да юйренедиле. Сора былайда  тамырла жаланда терекде угъай, адамда да барлыкъларын, аланы аны магъанасы неде болгъанын дегенча затлагъа да тюшюндюреме.

«Юйюр» деген оюн а мукъуладисни мурдорунда къуралгъанды. Мында конструкторну сатып алып, анга гинжича оюнчакъчыкъланы келишдирип, аппа, ынна, ата-ана, сабийле, башхача уа, юйюр къыйматланы ангылатама. «Тирменни» да сабийчикле бек жаратадыла, кеслери уа анга «Тепсеучю тёгерек» деп да ат атагъандыла. Аны юсюнде уа тарихле, жаныуарланы, башха затланы суратлары да бардыла. Аланы атларын орусча, тауча да айтдырып, эслеринде къалырча амал этеме.

«Элбер оюнда» уа тарихли технологияланы болушлугъун хайырланабыз. Эм алгъа элберни айтама, сабийле анга тюз жууапны берселе, ол зат къангада чыгъып къалады эмда аны юсюнден къысха назмучукъ да болады. Бу амалны себеби бла сабийлени эслеринде айтхан затынг бегирек къалады. Нек дегенде ала жарыкъ тюрсюнлени бек сюедиле, бютюнда элберлени жомакъ халда ангылатсанг.

Бу амалланы барысын да «Рутубда» QR-кодну болушлугъу бла табаргъа, хайырланыргъа да жарарыкъды. Андан сора да, брошюрала жарашдыргъанма.

- Биз билгенликден, юйретиучю-жангычыгъа саналасыз. Мындан арысында уа сабийлени сейирсиндирирча не жангы зат къурар муратыгъыз барды?

- Билемисиз, алгъын садик сабийлени булжутхан, кюнню ичинде кечиндирген жерди дегенча болгъанды ангылам. Бюгюнлюкде ол юйретиуню бютюн бегирек бардырады, бу жанына излем уллуду. Андан сора да, аны алайлыгъы сабийле мектепге жюрюп тебиреселе да, уллу себепликди, деп келеди кёлюме.

Бюгюнлюкде, мени кёз къарамым бла, школгъа дери къауумгъа малкъар тилге юйретиуню жангы амаллары керек болуп турадыла. Аны ючюн а бу жанына асламыракъ эс бурур муратдама. Бир ненча оюмум да бардыла.

Сёз ючюн, «Кольца Луллия» деп кёп функциялы халда дидактикалы материал барды. Аны мурдорунда къураргъа сюеме амалланы. Нек дегенде ол сабийлени интеллектуал жаны бла эслерин айнытады, ала жангы затны билирге итинирча этеди. Бютюнда бег а гитчелени чыгъармачылыкъгъа сейирлерин ачханы бизге да жетишимли ишлерге себеплик этерикди деп ийнанама.

Алайды да, сабийлеге юлгю болур ючюн, хар кюнден окъугъанлай, айныгъанлай турургъа керекди. Нек дегенде билимибизни ёсдюре барсакъ, жангы амалланы, мадарланы къурарча оюмла да кёбейе барлыкъдыла, юйретиуюбюз да гитчелеге сейир болмай къаллыкъ тюйюлдю.