Ёмюрлюк ниет байлыгъыбыз

Мечиланы Кязимни бла Къулийланы Къайсынны атлары малкъар халкъны тарыхында энчи жерни аладыла. Ала къойгъан тин байлыкъ бюгюнлюкде бизге бек сыйлы, бек багъалы къыйматды.  Аланы юсюнден сейир тинтиу ишлени кеси заманында философия илмуланы доктору, профессор Эфендиланы Салих да жазгъанды.  Аны бу эки акъылман шайырны байламлыкъларыны юсюнден материалындан юзюкню бюгюннгю номерибизде къатлап басмалайбыз. Эки закийни юсюнден айтылгъан сёзню магъаналылыгъы уа кимге да ангылашыныулу болур.

Мечиланы Кязимни бла Къулийланы Къайсынны малкъар халкъны ниет жашауунда кезиулери тарыхны излеми болгъанды. Ала, айырма­лы инсанлача, тарыхны къыйын жолларында къуралгъандыла. Кязим социал къыйынлыкъланы кёзю бла кёргенди: биринчи дуния урушну бла Октябрь революцияны, Къайсын а – Уллу Ата журт урушха къатышханды. Экиси да халкъны туугъан жерлеринден кёчюрюуню кюйсюзлюгюн, миллетни сыйын-даражасын тюшюрюуню, ыспассыз этиуню сынагъандыла.

Эки шайырны поэзияларында заманны культурасы малкъар халкъны суратлау литературасыны айныууну сау тарыхлы кезиуюн кёргюзтеди. Аланы чыгъармаларын окъуй, литературабыз битеу да адам улуну культурасына къошулгъанын билебиз. Ол геокультура кенгликде керти да алгъа ычхыныу эди.

Табийгъат да, Аллах да малкъар халкъгъа фахмулу адамланы къызгъанмай бергендиле. Былайда Космос бла Табийгъат жерге фахмуну битеу халкъланы барысына да, уллуларына, гитчелерине да, бир кибик биомагнит нюрлери бла жибереди. Анга дуния культураны айныууну тарыхы шагъатлыкъ этеди. Дунияда фахмусуз халкъ жокъду, халкъла  барысы да фахмулудула, ала битеу дуния культурагъа аз, кёп болса да, кеслерини юлюшлерин къошхандыла. Халкъда айтылгъаныча, гитче жулдузла да кёкню жарытадыла деп, адам саны азыракъ болгъан халкъла да дунияны суратлау культурасын байыкъландырадыла.

Кязим бла Къайсын геокультурада кенгликни созууда малкъар халкъны культурасыны историясында уллу магъананы тутхан, айтып-айталмазча феноменледиле. Бу эки закий поэтни хайырындан малкъар литература битеу дуния суратлау культураны системасына киргенди, алай бла уа ол шёндюгюлю цивилизацияны къолайына айланнганды. Андады Мечи улуну бла Къулий улуну бизни халкъыбызны историясыны аллында уллу къыйынлары.

Устазы, сохтасы да кеси халкъыны тийишли жашлары эмда кеслери жашагъан историялы эпоханы чынтты гражданлары болгъандыла.

Мечиланы Кязим малкъар халкъны этникалы сезимине эмда аны дуниягъа кёз къарамын бла дунияны кёре билиуюн къураугъа уллу себеплик этгенди. Аны бек магъаналы къыйынларындан бири да ма андады. Ол жамауат жашаугъа бек уллу намысы жюрюген инсанча киргенди, кеси халкъыны излеми эмда кюсеую бла жашагъанды. Кязим бир затдан да къоркъа билмеген, уллу акъыл байлыгъы, кишилиги да болгъан адам эди. Ол жалынчакълыкъны кёрюп болмагъан, акъылында болгъанны айтыргъа артха салмагъан, аз да бир тюрлю кёзбау эте билмеген, кесини намысын-сыйын сакълай билген адам болгъанды. Биз ма ол затлада кёребиз назмучуну кишилигин, эрлигин, бюгюле, тобукълана билмеген батырлыгъын да. Кязим тау бийлени зорлукъларына, халкъгъа ала этген артыкълыкъгъа къажау сюелгенди. Ол 1912 жылда окъуна былай жазгъанды:

Бюгюн Сюйюнч улу жарлы Ахматны,

Мужура бла уруп, башын жаргъанды.

Мени жюрегиме да ол мужура

Ёмюрге сау болмаз жара салгъанды.

Аны «Махтанчакъ бий улуна» деген назмусунда да поэтни ёхтем ауазы эшитиледи:

Бийикден къарайса сен,

Неге махтанаса сен?

Киши къыйынын ашап,

Келесиз дайым жашап.

«Тенг бол!» - деп, тилемейме,

Жалынсанг да – тенг болмам.

Мен, бир сёзюмю берип,

Сау тукъумунгу алмам.

Къулийланы Къайсын «Фахму эм акъылманлыкъ» деген статьясында былай жазгъанды: «Кязим зорлукъну кёрюп болмагъанды, байланы алларында ол бир заманда да баш урмагъанды. Ол хар заманда да тюзлюк жанлы болгъанды, къоркъа билмегенди, халкъ экиге юлешиннген класс обществода уа, фахму бла батырлыкъ къаманы эки да жютю жанына ушайдыла. Бу оюм Кязимни къалай жашагъанын эмда ол къаллай адам болгъанын кёргюзтеди».

Мечи улуну поэзиясы бир затха эркинлиги болмагъан, терен тау тарлада ынчхагъаны эшитилген халкъны къорууларгъа керек болгъан историялы кезиуде жаратылгъанды. Ол кесини поэзиясы бла халкъны сезимин къозгъагъанды, ниет-къылыкъ жаны бла башха кёп халкъла да алгъа баргъан жолгъа бургъанды. Алай бла Кязим суратлау литератураны къурауну жолун салгъанды. Ол малкъар халкъны историясында алгъа барыуну бир заманда да болмагъанча деменгили атламы болгъанды.

Поэт зорлукъгъа, кюйсюзлюкге тёзюп болмагъанды, хар заманда да уруннган халкъны къоруулаучусу болгъанды. Анга ма бу тизгинле да шагъатлыкъ этедиле:

Къарыусузгъа хайырым тийсин деп,

Эски гюрбежиде темир тюеме.

Халкъыма жетген азаплыкъны кёрюп,

Гюрбежиде, кёмюрча, кюеме.

Бу аламат ёлюмсюз тизгинле табийгъатны ариулугъуну, шошлугъуну къоюнунда жаратылмагъандыла, назмучу кесини гюрбежисинде къызгъан темирни тюйген кезиуде жаратылгъандыла. Ала аллай жарсыу бла жазылгъандыла, поэтни жюрегине ауур жара тюшгенча. Алада аны къайгъылары айтылгъандыла, анга кёре уа халкъны осал жашауун ангылагъан къыйын тюйюлдю. Бу назму поэтни гуманистни жюрегини теренинден келген от ырхыгъа ушайды. Ол бек кючлю, адамны аркъа жиклерин титиретген, философия, адеп-къылыкъ жаны бла да оюмуну теренлиги кёргюзтюлген назмуду. Аны жюрегинг къозгъалмай окъургъа къыйынды. Бу ёлюмсюз тизгинлери ючюн аны аллында баш урама, миллет сезимни бла миллет ниетлени жая, бизни халкъыбызны насийхатчысы болгъан Кязимни деу фахмусуна уллу хурмет этгеними айтыргъа сюеме. Халкъны аллында аны уллу намысы, сыйы жюрюгени да андан болгъанды.

Ол бек биринчи жерге намысны, тюзлюкню, огъурлулукъну, адамгъа хурмет эте билиуню, халкъланы араларында гуманизмни бла шуёхлукъну ниетлери жюрюрлерин салгъанды. Мечи улуну ангылаууна кёре, адеп-къылыкъ битеу халкъланы барысына да тийишли затды. Битеу адам улуна керекли адеплиликни бла ариу къылыкълылыкъны мурдорун сала келген, буруннгулу грекли философ Сократча, анда да битеулю адам улуна керекли ышанла болгъандыла  деп айтыргъа сюеме. Сократ барысы да бир жорукъ бла – социальный тюзлюкню жоругъу бла жашаргъа эмда анга кёре башчылыкъ этерге керекдиле– дегенди. Кязим да алай сагъыш этгенди, ол затха къалай бла жетиширге боллугъуну жолун излегенди. 1910 жылда ол, жюреги къыйнала, былай жазгъанды:

Тик таулада суула энишге кетелле,

Къыш къыямасы, сууугъу ётелле.

Алай кетмейди халкъымы къайгъысы,

Сау болмай турады жюрек жарасы.

Былайда айтхылыкъ америкалы жазыучу Уильям Фолкнерни литеpaтypa жаны бла Нобельни саугъасын ала туруп айтхан сёзлерин келтирирге боллукъду: «Поэт бош алай, къая зынгырдауу болуп къалаллыкъ тюйюлдю, ол адамгъа чыдаргъа эмда хорлап чыгъаргъа болушурукъ таянчакъ, чигинжи болуп сюелирге керекди».

 Баргъаны боллукъду.