«Ана тилге, адет-тёреге да гитчеликден юйретирге керекди»

Адет-тёрелерибизни юслеринден дайым жазгъанлай турабыз. Ол да бошдан тюйюлдю: аланы бир-бирлери унутула баргъанча кёрюнеди. Тойларыбызда кесибизникиледен эсе башхаланы адет-тёрелери бегирек жюрютюледиле. Дагъыда бир жарсыуубуз а – ана тилибизде сёлешгенлени аздан-аз бола баргъанлары. Бу затланы юслеринден окъуучуларыбыз да жазадыла, баргъан жерибизде абаданла бла да ушакъ этебиз. Ма бу жол Хасания элде жашагъан огъурлу таматаларыбыздан бири Хапаланы Идирис кесини оюмун айтады.

 – Адет-тёрени тутханла аз болгъандыла  миллетибизде дейбиз,   сен оюм этгеннге кёре, аны сылтауу неди?

– Аны сылтауларындан бири компьютер бла телефонду деп, алай къарайма. Не  гитче жашчыкъгъа бла къызчыкъгъа къарасанг да,   телефон бла ойнаргъа, анга къараргъа сюеди. Абаданла уа аны бир иги ангылайды, деп къууанадыла. Ол а хаталы оюнчакъды. Бюгюн жубанчха санап къолуна тутдургъан «илляуну», артда аны башына жау боллугъун ангыламайбыз.   

 Бир-бир анала  къагъанакъдан бош болур ючюн, анга окъуна телефонну тутдурадыла. Аш-сууну да аны аллына салып бередиле.   Телефонла уа наркотикле кибикдиле, анга бир юйреннген, аны излегенлей турады. Ол а саулукъгъа хата салгъаны бла чекленип къалмайды, къылыкъларын да тюрлендиреди.  Эм сюйген оюнлары уа  бир бирни ёлтюрюудю, машиналада жорукъланы бузуп  барыуду. Аллай затланы кёрген  сабий огъурсузланмай къаллыкъ тюйюлдю.

– Ана тилибизни болуму бюгюнлюкде бек осалды, анга уа къалай къарайсыз?

– Мында сабийледе терслик жокъду. Юйюрден кёп зат къалады. Ана тилге, адет-тёреге, тау намысха да гитчеликден юйретирге керекди.  Буруннгулуланы кёп акъыллы сёзлери болгъанды.  «Чыбыкълыкъда бюгюлмеген къазыкълыкъда бюгюлмез»  деген  аладан бириди.  Аны айтханым,  ана тилге бек биринчи юйюрде  эс буруп башларгъа тийишлиди. Тил  болмаса, миллет жокъ боллугъуна барыбыз да тюшюнюрге керекбиз.   Тилди адетлерибизден, тарыхыбыздан да хапар айтхан.

Ана тилин дурус билгени ючюн таулугъа аперимлик берген заманлагъа келе турабыз. Тау эллерибизде окъуна ана тиллерин билгенле, анда шатык сёлешгенле, жарсыугъа, бек аздыла. Ол къайры баргъан затды. Халкъны аллында сёлеше эсек,  жамауатха ууаз бере эсек, келигиз, ичги сёзюбюзню ана тилде айтайыкъ. Жармалап  угъай, таза ана тилибизде. Ол биринчисиди. Экинчиси, адет-намысны юсюнден айтхан заманыбызда эм алгъа къайсы тилде сёлешгенибизге, не сёзлени хайырланнганыбызгъа эс бурургъа, аланы магъаналарын билирге керекбиз. «Баш ие»,  «юй бийче». Бу сёзлени  къаллай терен магъаналары бардыла,  къаллай сый бериледи ол адамлагъа аланы юслери бла. Бусагъатдагъыла уа къалай айтадыла, ауузларын толтуруп: «мени къатыным», «мени эрим».

«Жашым», «къызым» деп сёлешген да алгъын  айып болгъанды. «Жаш», «къыз», «абадан жаш», «гитче къыз»  деп, атларын да букъдуруп айтхандыла.  «Кёрген кёргенин этеди, кёчген арбасын жегеди» дегенлей, абаданла юйюрде  тауча сёлешселе, сабийле  аланы эшитирикдиле.

– Шёндюгю заманны дагъыда бир шарты. Арт бир ненча жылны ичинде жаш адамла сакъал жибередиле, тиширыула хиджаб киедиле,  бетлерин окъуна жабадыла. Ол а бизни миллетге келишемиди?

–Ким да сюйгенича  кийиннген заманнга келгенбиз. Адам дин тутханын тыш сыфаты эмда кийими бла белгилерге керек тюйюлдю деп, алай сунама. Анга ниетини тазалыгъына, адеп-къылыгъына кёре багъа берирге боллукъду. Сакъал ёсдюрюп, кенг жыйрыкъ кийип, бетин жабып айланнгандан не хайыр, кесинден таматагъа, ата-анагъа сый-намыс бермей эсе, башханы къыйнай эсе, къайын къач деп айырмай эсе? Аллайны ийманы барды дерге жарарыкъ тюйюлдю. Ийманы болгъанны адамлыгъы болмай амалы жокъду.

– Кёпле жашауубузда бола тургъан кемчиликлени сылтауларын заманда кёредиле. Сиз а не сунасыз?

– Заман угъай, жашау, адамла да тюрленнгендиле. Устазланы сохталарын окъутургъа, врачланы саусузлагъа къараргъа заманлары кёп жокъду. Къагъыт  иш аслам бола барады. Ата-анала уа башларын телефондан алмайдыла, сора ала сабийлерин неге юйретирикдиле. Тиширыула эр кишиледен эсе кёп ишлейдиле.  Бусагъатда  жашау этерге сюе эсенг, къазауатда, кече-кюн демей ишлерге керек болгъанын да ангылайбыз. Алай бек башы – юйюрдю, сабийни тийишлисича ёсдюрюудю, адеп-къылыкъгъа юйретиудю. Аны унутургъа жарамайды.

Ишден албугъартханла да кёпдюле. Иш кёллюлюг а миллетибизни бек иги ышанларындан бириди. Уллу къуллукъла, жарсыугъа, хар кимге да  жетмейдиле. Къуллукъну сакълап, ишлемей тургъан айыпды. Эринмеген адам жетишимли болмай къалмайды. Анга шагъатлыкъ этген кёп юлгюле бардыла.  Сёз ючюн, кеси эллибиз Мусукаланы Исмайылны алайыкъ. Аны  хорламына къарачай, малкъар миллетни  арасында къууанмагъан хазна адам къалгъан болмаз. Ол а бек игиди.

Миллетибиз уруш къазауатын, кёчгюнчюлюкню, къыйын аурууланы, ачлыкъны да сынар ючюн къалмагъанды, аны ючюн а тилин, динин, адетин, тёресин да сакълаялгъанды. Ёсюп келген тёлю  аны тас этмезин тилейме.