Басхан ГЭС-ни къурулушу башланнганына – 95 жыл

Басхан гидроэлектростанция Къабарты-Малкъарда электрификация башланнганыны белгиси болгъанды, аны айныуун бек тюрлендиргенди. Бу магъаналы объектге быйыл 95 жыл толгъанды. Республиканы Архив службасында жарашдырылгъан аны бла байламлы материалны да хайырланып,  Басхан ГЭС-ни ал кезиулери бла сизни да шагъырейлендирирге сюебиз.

Къабарты-Малкъар Автоном областьда гидроэлектростанция ишлеуню юсюнден 1928 жылда сёлешип башлагъандыла. 1929 жылда Москвадан телеграмма келген эди: Урунууну бла Къоруулауну Совети, Басханстройну юсюнден ишни сюзюп, гидроэлектростанцияны 1929 – 1930 жыллада ишлеп башларгъа оноу этгенди. Аны къурулушу бардырыллыкъ жерге келип, Бернацкий бла Рейнгартенни, сора инженер Покшишевскийни къурамында болгъан комиссия ишни башларгъа тыйгъыч болмагъанын белгилегенди.

Алай бла ишле 30-чу жылда апрельде башланнгандыла. Кючю 25 минг киловатт боллукъ станцияны къурулушунда къол къыйын кенг хайырланылгъанды. Анга мында жеринден кёпле, тышындан да къадар специалист къатыша эди. Хайырланылгъан техника, технологияла да артыкъ доюн болмагъанлыкъгъа, ишле тохтаусуз бара эдиле, болсада артда чыкъгъан тюрлю-тюрлю тыйгъычла ючюн  кёбюсюнде ахча эмда транспорт къытлыкъ бла байламлы  объектни къурулушу алты жылгъа созулгъанды.

ВКП(б)-ны обкомуну бюросуну 1936 жылда 3 августда чыкъгъан бегими бла станцияны Къабарты-Малкъар Автоном областьны къыраллыгъыны онбеш жыллыгъына жоралап ишлетип башларгъа умут этилгенди, ол а 1 сентябрьге тюше эди. Сынам халда аны 15 августда хайырланып кёргендиле, биринчи гидроагрегатын а жаланда 20 сентябрьде ишлетип башлагъандыла. Электрокюч бла жалчытып (Нальчик, Пятигорск, Минеральные Воды эмда Кисловодск шахарланы) а ГЭС ол жыл 8 ноябрьде башлагъанды. Аны хайырындан бизде ток бла ишлеген транспорт да жюрюп тебирегенди. ГЭС ишлеп башлагъанда, аны къурулушуна кёз-къулакъ болгъан, къыралны белгили энергетиклеринден бири, академик А.В. Винтер былай айтхан эди: «Аллай бир жылны тири къармаша кетип, энди къол къыйыныбызны хайырын кёрдюк. 1936 жылда 20 сентябрьде жангы станциядан Нальчикге электрокюч барып башлагъаны бла шахар олсагъат тюрленнгенди, тёгерек-баш къадар чыракъланы жарыгъындан толгъанды… Бизни бай курортларыбызны барыбыз да билген къарангылыгъыны ахыр кюнлери жетгенди».

СССР-ни Ара толтуруучу комитетини комиссиясы 1936 жылда 9 сентябрьде Басхан ГЭС-ни къурулушу бошалгъанына эмда ол ишлеп тебирегенине атап, кёкюрекге тагъып жюрютюлген белгини сыфатын дурус кёргенди. Аны бла уа ол ишлеге эм азындан юч жыл къатышхан, кеслери да тири къармашханла саугъаланырыкъ эдиле.