Жашау кертиликни суратлагъан чыгъармала

Ахыры. Аллы 13 октябрьде басмаланнганды.

«Шыйыхла обасы» деген хапарны, кертисин айтханда, окъугъан бек къыйынды. Нек дегенде  хапарны жигитлери сынагъан къыйынлыкъны кесинг да ала бла бирге сынагъанча, ол ишле тюз бусагъатчыкъда сени бла да бола тургъанча кёрюнедиле.

Ханийни юч сабийин – бир жашчыгъы бла эки къызчыгъын – къум аулакъ сыйыргъандан сора, аны жангыз да бир умут жилтинчиги – Азинатчыкъ – къалады. Алай ачы къадар аны да сыйырады.

Къумбел элде таулуланы барысы да, Азинатчыкъны асырагъандан сора, ала «Шайтан къаргъагъан жерден» кетерге, таулагъа къайтыргъа таукел боладыла.

Хау, таулу не заманда да тауланы сыйлай келгенди. Жарлы сюргюнчюле ары жаяу терк окъуна жетипми къаллыкъ суннган болур эдиле?.. Ким билсин, къайда да жоюлайыкъ, алай бу къум тюзден кетип ёлейик ансы, депми сагъыш этдиле ала...

«Мухамматны мыйыкълары жюлюнюп, кесини уа тишлери тюшюп...» бошдан кёрген болмаз эди аллай тюшню Ханий. Аны биргесине баргъанланы барысыдамы кёрген болур эдиле аллай къужур тюшле... «Умут бек артда юзюледи», - дейдиле. Къум аулакъда, эки жаны да дуппур болгъан жерчикде, жамауат алгъа ёшюн уруп баргъанын тохтатады. Былайда Юзейир зикир айтып тебирейди. Жамауат да анга къошулады. Аланы бетлерине къарай, жюреги да жер бла тенг бола, Юзейир халкъына Аллахдан болушлукъ тилейди.

Алай кёк да, жер да къарыусузгъа къажау тургъан дуния бар умутланы, бар тилеклени да тунчукъдургъан эди. Къум аулакъда жыйылгъанла бирем-бирем жан ала, зикирни ёню да азая башлайды. Бири ёлсе, кими жиляй, кими уа харх этип кюле, жарлы шашханла барысы да зорлукъ дунияны азабын толусунлай чеге, керти дуниягъа былайдан, къум аулакъдан, атланадыла...

Жерлери, журтлары тоналып, юйлери тюп болуп, аны уа билмей, уруш къазауатда ненча таулу жаш жигитча жан берди?

Бу соруула Тахирни «Бабай» деген хапарында да салынадыла. Алай уруш жыгъалмагъанланы да терсликни къара къанаты жояды.

Сабийле атындан окъуна къоркъгъан къыргъызлы киши Бабай таулу юйюрню ёлюмден, ач ёлюмден, къутхарады. «Дуния башында ач къыйынлыкъдан уллу къыйынлыкъ жокъду», дейдиле. Анга угъай дерик да болмаз. Ач сабийлерини кёзлерине къарагъан да къыйын болур эди анагъа.

Таулу тиширыу бир къара чулгъамны да алып, сабийчиклерини да къолчукъларындан тутуп бара тургъанлай тюбеген эди Бабайгъа. Аны  башха тюз аты да болур эди. Алай сабийле атагъан ат юсюнде къалып къалгъанды.

Тиширыуну Бабай бла тюбешиую аны ауур, умутсуз сагъышларын чачхан эди. Сагъыш умутсуз болгъандан а къадар сакъласын... Аны чулгъамын да алып, къыргъызлы киши къоюн хуржунундан бир къатхан гыржын гирахны береди. Ол кюнден башлап, Бабай аланы кесине аманат этеди. Жюреги анга къуруда: «Сен быланы унутма. Мен быланы санга аманат этип береме. Сени сынаргъа деп. Борч этип», - дегенлей тургъанды. Бу буйрукъну толтуруу Бабайны кесини жан излеми болуп къалгъанды.

Алай эте, жылла озадыла. Биягъы арбазгъа келеди Бабай. Арбаз ол болгъанлыкъгъа, энди къызчыкъ да, жашчыкъ да ёсгендиле, аналарыны бети да бир кесек жарыгъанды. Бюгюн а къыргъызлы жукъ да алмай келгенди, нек эсе да...

Жукъ алмай да келмегенди. Ол эрттегили къара чулгъамны, къачан эсе да къатхан гыржын гирахны чыгъаргъаныча, къоюн хуржунундан чыгъарады. Анда уа таулу тиширыуну кюмюш тюймеси болгъанды. Ма аллай саугъа этгенди къыргъызлы Бабай юйюр Ата журтуна, Кавказгъа атланнган кюнде...

«... Булунгудамы, Бызынгыдамы...» - дейди автор, бир тиширыу эки туудукъчугъуну къолчукъларындан тутуп барады... «Туудукъла ёсдюре жашарбыз деп, кимни эсинде бар эди...» - дейдиле бир бирге таулу тиширыула.

Хау, кёп умутсуз кюнлени ашыргъандыла ала. Баш иелери урушда жоюлгъанларын да, алагъа сабийлени тоналгъан журтда аягъы юсюне салгъан да тынч болмазлыгъын биле эдиле тиширыула.

Болсада кёп къыйынлыкъ сынагъан таулу халкъ зорлукъдан ычхынады. Къадар алагъа, кёп сакълатхан эсе да, жарыкъ кюнню – журтларына къайтыуну да – сынатады.

«Бабай» деген хапарында автор таулу тиширыуну атын окъуна айтмайды, окъуучулагъа. Нек дегенде  халкъда аллай тиширыула кёп болгъандыла. «Бабай» деген хапары бла уа Тахир аланы барысыны да бирге ушагъан къыйын къадарларын биргелей суратлайды. Аллай тиширыуланы бир къаууму окъуна арбазында туудукъ ёсдюре эсе уа, алыкъа жашау тохтамагъанды, малкъар халкъны да, Аллах айтса, насып юлюшю къуруп къалмагъанды...

Акъайланы Тахирни чыгъармалары жашау кертиликни юсюндендиле. Жашауда адам къыйынлыкъгъа, тынчлыкъгъа да тюбегенликге, къалай-алай болса да, кесини инсан борчун а толтурургъа тийишлиди.

Жазыучуну чыгъармаларында хунери, фахмусу, адабият сёзге усталыгъы кёрюнюп турады. Бютюнда этген ишине уллу кёллю болмагъаны.