Жашау кертиликни суратлагъан чыгъармала

Бизни къайсы бирибизни да, сёзсюз, китап тапкабызда энчи сюйюп окъугъан чыгъармаларыбыз, китапларыбыз да бардыла. Сабийлигимде аладан бири Текуланы Жамалны «Сиркиулери» болгъанын, аны бизге анабыз алып келген кюнню да унуталмайма. Айхай да, артдан-артха ол тизмеге иги да къошула барады.

Аладан бири уа Акъайланы Тахирни «Сокъур тюйюмчек» деген биринчи китабыды. Аны биринчи кере окъугъанымда ал сезимлеримдиле бу материалда жазылгъан сагъышла, оюмла да.

Китап «Бойнакъ» деген повесть бла башланады. Бу чыгъарма дуния жаратылгъанлы бери табийгъатда дайымда барып тургъан кюрешни юсюнденди. Аны адамла да, жаныуарла да бир тохтамай бардырадыла. Не медет, жашауну, табийгъатны жоругъу алайды. Дуния жаратылгъанлы бери адам улу ненча кере къанлы къазауатха кирди?..

Бошдан айта болмаз повестьни жигити огъурлу Мусос да: «Эй къадар, къадар! Адамла жашауу – уруш-буруш, жаныуарла жашауу – талаш- жыртыш», - дегенни.

Бойнакъ огъурлу, къарыулу, акъыллы да итди. Автор аны алгъа къарыусуз, борбайлары къыйыла тургъан заманындан суратлап башлайды. Ит кеси эсгереди жашау жолларын. Бек алгъа кесини иеси келеди эсине. Кимди ол?

Бойнакъ кеси да кючюкчюк болгъан заман. Ол Азретчикди, Мусосну туудукъчугъу. Жашчыкъ болса да, ол Бойнакъчыкъны тенгиди, нёгериди. Абаданла окъуна, буз жауундан асыры къоркъгъандан, тышына чыгъаргъа къоркъуп турадыла. Гитче Азретчиг а, кючюкчюкге болушлукъ этерге ашыгъып, кесин эшикге атады.

Мусос туудукъчугъуну ол ишине ичинден къууанды. Азрет не этеригине терезеден къарап турду. Жашчыкъ Бойнакъчыкъны къоюнуна алып, габарасыны этеги бла жылытыргъа кюреше, юйге алып келди. Тахир Азретчикни бу жигитлигин урушда аппасы нёгерлерин душманны огъундан сакълай этген батырлыкъ бла тенглешдиреди.

Ана сютюнден, ана жылыуундан Нюзюрню ушкок тауушу замансыз айыргъан эди Бойнакъны. Болсада аны «эки аякълы шуёхчугъу» болушады. Бойнакъ къарыулу, акъыллы да ит болуп ёседи. Алай ана къоюнну жылыуу, туугъан от жагъаны хычыуунлугъу уа итни эсинден бир заманда да кетмегенди.

Атасы Парийни жорукъларын да Бойнакъ унутмагъанды. Сермешге: «Не хорлау, неда намыслы ёлюу», - дей кириучю эди Бойнакъ. Алай аны менсиниулюгю, уллу кёллюлюгю бир заманда да болмагъанды. Къалай-алай жашагъанында да, Бойнакъны къулагъындан Нюзюрню ушкок тауушу кетмегенди, аны огъурсуз къаштюй къарамын да ол эсинден къыстаялмагъанды. «Адамла барысы да быллайламы болурла...» - деп, тохтамай сагъыш этгенлей тургъанды Бойнакъ.

«Бойнакъ» деген повестьде бир бирге къаршчы келген эки сыфатны – Нюзюрню бла Мусосну – айтыргъа тийишлиди. Нюзюрню этген ишлеринде муну уа халкъ билсе жаратыр эди дерчасы жокъну орунундады. Не тюрлю жумушда да ол энчи кесине таплыкъны излейди. Мусос а «Намыслы жашай билгенча, намыслы ёле да билирге керекди», - деген ууазны жюрегине алып, ол жорукъгъа кёре жашайды. Инсан кесини келбетлигин, къылыгъын, ниетин, энчи бетин сакъласа, саулайда миллет сакъланырына ишексизди Мусос. Нюзюрню кёз къарамы уа: «Аллах адамгъа хар затны да сой, аша, тона, ташы, сыдыр, жырт...деп бергенди»,-дейди.

Кертиди, жашауда адам улу бир затха да сагъыш этмей, сёз ючюн, Нюзюрню жолу бла барса, дуния ёресине муру-чуру болур эди. Аны ючюн ачыуланады анга Мусос да.

«Кёз аллыбызда, къолубузда ёсген балалы итге ушкок атханынгы, сабийине ёшюн салып тургъан тиширыуну ёлтюргенден не башхасы бар эди?» - деп.

Ангылагъан терс болгъаннга  юйрете, аны тюз жолгъа сала барыргъа керекди. Мусос бла Нюзюрню араларында да кюреш алай бла барады. Бир-бирде Нюзюр Мусосха жюреги бла ичинден ыспас этсе да, кёбюсюнде уа «шайтанына» хорлатып къояды.

Повестьде, адам улуну кюреши бла бирге, табийгъатда ёмюрден бери бола келген жаныуарланы кюрешлери да энчи жерни алады. Бойнакъны Ёрекъулакъ бёрю бла жашауу да ол халда барады. Кесини душманы акъыллы да, къарыулу да болгъанын ит ангылайды. Аны себепли ол бёрюге, кесича, бир жанындан ыспас да этеди. Ёрекъулакъ бла Акъсыл Мусосну къой сюрюуюне кёп кере халеклик салып тургъандыла. Итни болушлугъу болмаса, адамла кеслери алларына жут бёрюледен къутулалмазлыкъларын да Бойнакъ бек иги биледи.

Жашау жаратылгъаныча, сёзсюз, бир кюнде бошалгъан да этеди. Ол эки кюнню арасы уа бир бёлек атламды. Ол атламланы къалай атлагъанма, тёгерегимдегиле бедиш этмезча жашаялгъан а болурмамы? Аллай соруула Мусосну эсин бир такъыйкъагъа да къоймайдыла.

Хау, хар инсан да ол сагъышны этерге борчлуду. Болсада бу повестьни окъуй туруп, жаныуар да аллай сезимден кенг болмагъанын кёресе. Аны алайлыгъын бизге, окъуучулагъа, автор Бойнакъны сыфатында бек уста кёргюзтеди.

Бу дунияда биреуге артыкълыкъ этсенг, ол не хазна кечилир. Къачан болса да, бир ол сени жолда тутар, этген кюйсюз ишлеринг эсинге бек терк тюшерле. Ма аны ючюндю Нюзюрню да ёз къапханына кеси айланып тюшгени.

Беш да бёрю кючюкню бек кюйсюз жоюп, Нюзюр уллу махтаугъа тийишли жигитлик этген сунуп, бир къауум заманны ичинде бир да болмагъанча гынтты къайнатып айланнганды: «Бу мени этген жигитлигими кёрмегенча, билмегенча тургъаннга уа бир къарачы...» - деп ичинден Мусосха да аямай тырман этгенди.

Мусос ачыуланнганда, ангылагъан эди Нюзюр тюз болмагъанын. Ким биледи, кесини къан жугъу къолун сыйпап, кырдык буштукъну алайда, кюйсюз иш этген жеринде, къойгъаны да эссизлиги эди Нюзюрню. Сойланнган балачыкъла къатында ол буштукъну ийисгеп, Ёрекъулакъ бла Акъсыл кёп сынсыйдыла, кёкге аралып узун-узун улуйдула.

Хау, жаныуар не хазна къойсун адамдан дертин алмай. Бёрюле уа уллу халеклик саладыла Нюзюрню бла Мусосну къой сюрюуюне. Аны бла да къалмай, ала къарт Парийни да жоядыла. Былайда ит бёрюледен кесини дертин алыр ючюн къалмайды, экисин да ёлтюреди.

багъаны боллукъду