Атын бюгюнлюкде да иги бла сагъынадыла

Не къадар  кёп жыл, заман озса да, ахшы адамланы атлары, этген ишлери  унутулмай, эсде туруу бла да чекленип къалмай, тёлюден тёлюге айтыла барадыла. Аланы  жууукълары, тенглери угъай да, эллилери да эсгередиле. Ала кеслерини заманларында окъуп, терен билим алыр онг болмагъанына да къарамай, ауур акъыллыла, оюмлула, айтырларын, къайтырларын да билген, къаллай ишге да къоллары уста болгъан  адамла эдиле.

Аналаны Ортабайны жашы Татыу аллай адамларыбыздан бириди. Ол  Гайыланы  Чоскуну къызы Айшат бла бирге тогъуз сабий ёсдюргенди. Ала  билимлиле болурларын бек сюйгендиле. Гитчеликден окъуна: «Билимди жашауну ёзеги», - дегенлей тургъандыла. Къайгъырыулу ата бла ана сабийлерини хазна къалмай барысына да бийик билим алдыргъандыла.

Татыу дуниясын алышхынчы  ишден бир кюн да тохтамагъанды. Гитче заманында Шыкъыда тенглери бла Кязим хажини гюрбежисине барып, ол айтхан жумушланы толтуруп тургъанды, андан кёп затха юйреннгенди. Къаллай темирден не зат ишлерге боллугъун да билгенди. Бир кесек абаданыракъ болгъанда уа,  чалгъыла, гетменле, бичакъла да этип тургъанды. Ол ишлеген  бахча керекле, бичакъла да бюгюнлюкде  къызларыны, жашларыны къолларындады, аланы эллиледе да табаргъа боллукъду. Дагъыда Татыу Кязим хажини кёп назмуларын  кёлден билгенди. Жашчыкъны харф таныргъа, окъургъа, санаргъа да биринчи Кязим  юйретгенди.

Татыугъа тюгел онсегиз жылы болгъанда уа, Уллу Ата журт  уруш башланады. Кесинден абаданыракъ элли жашла къазауатха тебирегенлеринде, ол да ала бла тебирейди. Алай аскер комиссариатда уа аны артха жибередиле. Кязим хажиге болуша, гюрбежисинде ишлей тургъанлай, Шыкъыгъа ачы хапар келеди. Малкъар халкъны туугъан жеринден кёчюредиле. Аналары  да узакъ, бир кишиге да ангылашынмагъан жолгъа атланадыла. Татыу гитчерек болуп, анасыны къатындан кетмейди, абаданыракъ къарындашы уа тас болуп къалады. Аны эки жылдан  Исси- Кёл шахарда  табадыла.

Аналаны юйюрлери  Кязим хажи баргъан вагоннга тюшеди. Алагъа уа жолда  аз-маз жаучугъу бла исси суу берип болгъандыла. Адамла,  асыры къоркъгъандан, бизге тонгуз эт бередиле,  ачдан ёлсек да ашарыкъ тюйюлбюз, деп тохтайдыла. Ол заманда  Мечи улу туруп, таягъына да таянып, «Угъай, алай этмегиз, бир жылы зат ичмесек,  къырылып къаллыкъбыз, ичигиз, ашагъыз, ичигизни жылытыгъыз, ол гюняхны мен кеси боюнума  алама», деп кёплени  ёлюмден  къутхаргъанды, деп эсгериучю эди Татыу.

Орта Азияда уа таулу жашчыкъла, къызчыкъла, тиширыула да чюгюндюр ёсдюрген сабанлада, мамукъда ишлегендиле. Бир жерде сабанладан узакъ болмай а будай  ёсген тала бар эди. Сабийле,  анга тюзелип, бюртюклерин ашап, юйлерине да  келтирип турадыла. Къыргъызлыла: «Бу кёчгюнчюле ашап бошайдыла мирзеуню» деп, юсюне кече бла дарман къуядыла. Аны билмеген сабийлени иги кесеги уа, хар замандача, барып  ашайдыла. Бир кесекден а къарынлары кёбюп, ёлюп башлайдыла. Кёчгюнчю таулулагъа деп, бёлюннген къабыр жер  къысха заманны ичинде толуп къалгъан эди. Аны юсюнден Татыу хар заманда да сабийлерине айтып башласа, кёз жашларын тыялмай болгъанды.

Жаза, санай, окъуй да билген  Татыу, Орта Азияда  учетчик, бригадир да болгъанды. Бир заманда да ишине уллу кёллюлюк этмегенди. Аны ючюн а Татыуну сыйын, намысын да кёргендиле. Жыйырма жылындан атлагъанда уа Гайыланы Айшат бла бир юйюрлю болады. Орта Азияда жашагъанларында алагъа  тёрт сабий тууады. Къыргъызлыла бла бир бирни ангылап, къоншуда, журтда да татлы жашайдыла. Татыуну ариу ёню болуучу эди. Ол жылы жай ингирледе ишден сора арбазда олтуруп, жырлап башласа, аны эшитген къоншула уа чабып келиучю эдиле. Сора жыйылып, той да къурар эдиле. Татыу тепсерге да  уста болгъанды, къыргъыз  тилде да жырлагъанды.

Юй бийчеси Айшат аз кере тилемеген эди анга, Титиу (атын букъдуруп алай айтыучу эди) жырларынгдан бирин айтсанг эди деп.

Таулулагъа туугъан жерлерине къайтыргъа эркинлик берилгенден сора уа, Татыу, Айшат да биринчиле болуп тебирейдиле Кавказгъа. Къыргъызлыла уа, сени колхозгъа башчылыкъ этерге салыргъа деп турабыз, къал мында, кетме деп тилейдиле. Аны эшитген анасы олсагъат: «Ары-бери бурулмай, аллымда бараса, ата журтубузгъа  къайтабыз деп», - сёзню чорт салады.

 Бызынгыгъа  къайтханда уа, Шыкъыгъа барыргъа къоймайдыла, барып да не этерик эдиле, юйлери оюлуп, тозурап турадыла. Алай бла  шыкъычыла, холамлыла, усхурчула, эски бызынгылыла да жангы жерде эл, журт саладыла. Алай бла бюгюннгю Бызынгы эл къуралады.

Бери къайтхандан сора,  ауукъ заманны Татыу  къойчу болгъанды, колхозда ишлегенди, «Бызынгы» альпинист лагерьни  къурулушун башлагъанда уа, базаны эки къаяны арасында орнатыргъа дейдиле. Аны эшитген Татыу, алай жарамазлыгъын, ырхы келип  басаргъа боллугъун  айтады. Сора лагерьни мекямларын ол кёргюзтген, айтхан жерде салып башлайдыла. Артда жашай баргъанда, Татыуну  айтханы тюз болгъанына кёпле шагъат эдиле. Лагерьни  биринчи мурдор ташын салгъанладан бири да Аналаны Татыу болгъанды. Аны бла бирге ол жыллада лагерьни къурулушунда: Аналаны Тасим,  Аттоланы Юсюп, Байсыланы Рамазан, Ботталаны Хайбар, Таумырзаланы Ибрагим, Холамханланы Солтан, Эфендиланы Исмаил да ишлегендиле. Къысха заманны ичинде  ташдан бла агъачдан ишленнген артыкъ уллу болмагъан юйчюклени бир ненчасын сюегендиле, ол лагерьге баргъан жолну да ташдан, зыгъырдан тазалагъандыла.

 Татыу жарыкълыкъны, ариу  чамны, лакъырданы сюйген адам болгъанды. Ол болгъан жерни ишден сора той-оюн, кюлкю бийлегенди. Аны ючюн а  кёпле  хурмет этгендиле Ана улугъа. Аны бла бирге уа  таулу киши  нарт таурухланы, сёзлени да кёп хайырланнганды. Жете келген сабийлерине: «Сиз  нарт сёзлени магъаналарын билирге керексиз, ала не заманда да жашауда  жарарыкъдыла. Ала акъылманланы сёзлеридиле», -деучю эди.

-Атам бла анам бир бирге уллу сёлешип бир да эшитмегенме. Къошдан келсе уа, анама сен солу, маллагъа мен къарайым, ийнеклени да сауайым дер эди. Къышха уа эки ууанык ны союп, этлерин жарашдырып, къакъ этип асырагъанды. Таудан тюшсе уа кийик эт да келтириучю эди. Уста мараучу да болгъанды.  Биз, тогъуз сабийи да,  ач, жаланнгач болмагъанбыз. Атабыз  ахча келтирип, анабызгъа бергенди, ол да аны капегин зыраф этмегенди. Экиси да бирге олтуруп, къаллай оноуну да этер эдиле. Атабыз адетни-къылыкъны бек къаты тутханды, бизден, сабийлеринден да аны  излегенди. Ол таудан  элге кирген жерге дери ат бла, алайдан  а  атдан тюшюп, жаяу  юйге  дери келир эди. Элде ат бла жортханны айыпха санагъанды. Бюгюнлюкде элде жашла эр кишиле да  аллай затны билмейдиле, жарсыугъа. Ол а тиширыуну  къаты бла да атда озмагъанды,-деп эсгереди  къызы Зухура.

Татыуну бла Айшатны  сабийлерини араларында  юч мал доктор, устаз, колхоз башчы да  болгъандыла. Жашы Жамал  кёп жылланы «Коммунизмге жол» колхозда ызы бла  ол Аттоланы Салих атлы  совхозгъа айланнган эди, башчылыкъ этип тургъанды. Эллиле  Татыуну намысын да бийикде тутхандыла. Къурманлыкъ, той болуп, ол келгинчи киши стол артына олтурмагъанды. Аны сёзю да жюрюгенди Бызынгыда.

Къолларына къарай, была  къаллай бир иш тамамлагъандыла, деп да кёп кере айтханды къарт болгъандан сора. Жашауу келгенде да  ишлегенин къоймагъанды, къолундан келгенича  арбазда абериле этип жубаннганды, бахчада ёсген къара дугъумну жыйгъанды. Бир заманда да манга муну этмедигиз, бермедигиз  деп, бир жерде сюелмегенди. Сабийлерине уа: ишлегенден адам ёлмейди, ишлемеген тишлемейди деп кёп кере айтханды, огъурлу къарт –Аналаны Татыу.