Арыкъ болургъа итиниу неге келтиреди

Адамны саны -чархы кеси энчи бир дунияды. Алай бусагъатда адамла аны кеслерине бойсундуруп, арыкъ болургъа дарманла ичип, уколла этип, аны бла чекленмей, операциялагъа жетип, ариу болургъа итиниу жолларында кеслерин тыялмай, алай жашайдыла. Нальчикде окъуна ненча адам  замансыз ёлюп кетдиле. Жылла бла арыкъ этген тыш къыраллы дарманла ичип тургъанланы араларында врачлагъа бармагъанлары кёпдюле. Аладыла саулукъларын бузгъанла. Аланы араларындадыла ёлгенле да. Бусагъатда уа дуния оземпикге кёчгенди. Алгъын аны диабетден багъыуда хайырланып тургъандыла. Артда арыкъ этгени да белгили болгъанды. Бюгюнлюкде белгилиди: оземпик аш оруннга, чегилеге хата этеди. Богъурдакъ без рак болургъа болады оземпикден. «Жаланда эндокринолог айталлыкъды, адамгъа Оземпик  неда Семаглутид уколла керекмедиле, огъесе керек тюйюлмюдюле, была адамны гормонлары бла байламлыдыла, - дегенди врач Къойчуланы Шамиль. – Кеси аллыгъызгъа, терапевт, эндокринолог айтмай, арыкъ этген бир таблетканы да ичмегиз, бир укол да этмегиз».

Врачла айтхан, сёзсюз, тюздю. Алай семизлик кёп адамны жюрегин къыйнагъан проблемады. Субай болургъа сюймеген тиширыуну тапхан къыйынды. Сора ариулукъгъа элтген жолладан къайсысын сайларгъа керекди? Къайсыды саулукъгъа заран салмай къууандырлыкъ?

Психиатр Афошокъланы Владимирни оюмуна кёре, семизликни багъыуда кодирование бла хайырланыргъа болады. Алай бу амал  бла чекленип къалыргъа жарамайды. Хау, кодирование  дармансыз артыкъ килограммланы кетереди. Алай врач къараргъа керекди, субай болуу къалай баргъанына.  Аны дагъыда бир игилиги: пациент ачлыкъ сынамайды, ол алгъа бир-бир продуктланы ашамайды, артда уа, врач жарашдыргъан схемагъа кёре, аланы рационуна тынч-тынч юйренеди.

«Семизлик жаланда ариулукъ бла байламлы проблема тюйюлдю, - дейди  Текуланы Виола. – Аны хатасындан диабет, гипертония, жюрек ауруула башланыргъа боллукъдула. Аллайланы араларында инсульт, онкология ауруула да кёп тюбейдиле. Тиширыуну сабий табалмагъаныны сылтауу да бир-бирде артыкъ килограммларында болады. Аны себепли саулукълу болургъа сюйген адам кесин тап формада тутаргъа керекди».

Нек семиреди адам? Сёз ючюн, Францияда токъ адамла хазна жокъдула: аны сылтауу – ала къууанып жашайдыла. Тюнгюлген адам ашда жапсарыу излейди. Эрттенликде жарау этип, паркга барып, тёгерекде табийгъатха сейирсинип, ишге кёлленип келсегиз, сизге жапсарыу керек болмазлыгъы баямды. Санаторий школну психологу Мыртазланы Фаризат ашны ашай билирге керекди, дейди. Бирле, компьютерге неда телевизоргъа къарай тургъанлай, терк-терк ауузланадыла. Ол терсди. Ашагъанда, жаланда ашны юсюнден сагъыш этигиз.

«Семиз адам арыкъ болур ючюн,  не затын тюрлендирирге керекди? Битеу жашауун, психологиясын. Не зат ашагъаныгъызны сюзюгюз, «марда» деген сёзню магъанасын ангылагъыз, спорт бла кюрешип башлагъыз. Лифтни хайырланмагъыз. Бек башы уа – жарыкъ кёллю болугъуз. Игиликге ийнанмагъан адам игиликни сакъламасын. Ариу да, бай да, насыплы да боллугъуму билеме десегиз кесигизге, кёп зат тюрленирикди жашауугъузда», - дейди Фаризат.

Болсада, женгдирейик: тиширыуланы бек аздан элли проценти диетала тутадыла. Нек?  Телевиденияны хайырындан биз барыбыз да семизлени эриши, арыкъланы уа ариу адамла сунабыз. Алай аллай кёз къарам бек алгъа орта ёмюрледе чыкъгъанды: дин фанатикле, кеслерин ашдан тыйып, бек арыкъла болгъан эдиле. Кёплеге ол адамла ариу кёрюннгендиле.

Лорд Байрон да, субай болургъа сюйюп, кюн сайын бир пиала чай, чий жумуртха бла бирге уксус ичип тургъанды. Хау, поэт бек арыкъ болгъан эди, алай отуз алты жыллыгъында ёлгенди. Халкъ уксус диетадан хайыр чыгъады дегенликге, врачла аны тюзге санамайдыла. Алма уксус, кертиси бла да, жауну кюйдюреди, аны бла бирге тишлени эмальларын бузады эм гастритни къозгъайды.

Тютюнчюле аман къылыкъларын къояргъа кюрешгенлей, семирип башлайбыз, дейдиле. Алай врачланы оюмлары уа башхады. Тютюн ичиуден къаллай бир ауруу чыгъады! Аладан ненча адам замансыз кетгенди дуниядан, ким санайды…

1990 жылдан башлап аш орунну бир кесегин операция этип кетериу бла да кёпле хайырланнгандыла. Алай аллай операциядан сора пациентле диареядан, метеоризмден къыйналадыла, иммунитетлери да къарыусуз болады.

Белгилиди: терк арыкъ болгъан саулукъну бузады. Врач айтханны этип турса, адам бир ыйыкъгъа жарым килограмм тас этерикди, андан кёп угъай.

Бир-бирле, ара шахарлагъа барып, липосакция этдиредиле: жау жерлерин кетередиле. Ол  къыйын операцияды! Аны этген заманда тромб болуп, ёлгенле болгъандыла. Бизни жюз жашауубузму барды, алай кеси кесибизни ёлтюрюрча?

Фитнес-арада ишлеген тренер Фатима Татарованы оюмуна кёре, адам кеси аллына ашдан тыйылып къалса, андан жаланда хата чыгъарыкъды. «Бек алгъа семиз адам, врачха барып, ол жарашдыргъан системагъа кёре жашап башларгъа керекди, - дейди ол.  – Сёз ючюн, врач сизге кёп ашагъаныгъыздан эм саныгъыз-чархыгъыз а аз къымылдагъандан семирип барасыз дей эсе, спорт залгъа барыргъа керекди, инструктор сизге график жарашдырлыкъды».

Бусагъатда семизлени саны ёсюп баргъаны компьютер бла да байламлыды. Сагъатла бла тепмей туруп, аны бла бирге уа жаулу затла ашап тургъан адам семиз боллугъу баямды.

Диетала кёпдюле, алай аланы хар бирини да тапсызлыгъы барды. Сёз ючюн, 1960 жылда белгили кардиолог Аткинс: «Бал туз – ол акъ ёлюмдю»,- деген эди. Аны оюмуна кёре, субай болур ючюн, бал тузну, гыржынны, макаронланы ахырысы бла да рационнга къошмазгъа керекди. Айхай да, бу диетадан сора адам къарыусуз болады, жюреги да ауруп башлайды.

1970 жылда Мишель Монтиньяк а бал туз, картоф, бал, быхы, нартюх, макаронла эм бананла ашамагъанла семиз боллукъ тюйюлдюле, дегенди. Битеу ол продуктла къанда глюкозаны кётюредиле. Алай аланы ашамагъанланы саулукълары да аламат тюйюлдю. Баям, марданы билирге керек болур.

Алайды да, бу ишде да сайлай билирге керекди. Интернетге кирип, психологланы, диетологланы, психотерапевтлени оюмларын билип, ызы бла шахарда специалистле бла кенгешип, андан сора башларгъа керекди арыкъ болууну.