Ана тилим - малкъар тилим!

Журналистни оюму

6  июньда къыралыбызны мектеплеринде, башха окъуу юйлеринде орус тилни кюнюн белгилейдиле, библиотекалада, музейледе кёрмючле   къураладыла. Ол кюн белгили орус назмучу, жазыучу Александр Сергеевич Пушкинни эмда орус тилни жаныча белгиленеди.

Бу эки байрам да бир кюннге тюшедиле. 2010 жылда Миллетлени бирикген организацияларыны оноуу бла орус тилни байрамын А.С. Пушкинни туугъан кюнюне къошхандыла. Андан бери сёз орус тилни юсюнден барса, уллу поэтни аты сагъынылмай къалмайды.

Уллу поэтни  юсюнден сёз барса уа, айхай да,  орус тилни юсюнден айтылмай къаллыкъ тюйюлдю. Миллионла бла саны болгъан миллет ёз тилини къайгъысын этгенде,  бизге да андан юлгю алыргъа керекди,  бютюнда бюгюнлюкде -ана тилибиз унутулуп къалыргъа къоркъуу чыкъгъанда.

Иш юсю бла школлагъа баргъан кезиуде биз аны кёре турабыз. Ёз  тилинде сёлешген сабийлени саны аздан-аз бола барады. Ёсе келген тёлю  тилин билмесе, аны ахыры къалай боллукъду? Аны ахыры бирди – тили болмагъан миллет миллет болмай къалады.

Бир тилни билген - бир акъыл, минг тилни билген-минг акъыл, дейдиле. Кёп тилни билип,  кеси тилин билмеген а айыпны да айыбыды. Тилибиз а аллай ариуду, байды. Аны башха миллетни адамлары окъуна айтадыла.

Къауум жыл мындан алда Ставропольда Шимал-Кавказ жазыучуланы фестивалы бардырылгъан эди, ары  кавказ халкъланы  жазыучуларыны келечилери келгендиле. Уллу маданият юйде назмучула чыгъармаларын окъуй эдиле. Кезиу манга жетгенде,  къауум назму айтдым. Ол заманда оруслу поэт Нина Можная,  тынгылай кетип, былай деди: «Сен назмуну окъуйса, жыр айтханлай. Нечик ариу тилигиз барды».

Тыш адамы алай айтханда, биз кесибиз а тилибизге уллу кёллю болабыз. Тилибизни байлыгъына, ариулугъуна кёп юлгюле келтирирге боллукъду. Энтта бирин айтайым. Халкъ поэтибиз Гуртуланы Салих белгили гюржюлю назмучу Шота Руставелини битеу дуниягъа белгили «Къаплан тери кийген жигит»  чыгъармасын малкъар тилге кёчюргенден сора айтхан эди: «Бизни тилибиз аллай байды,  кёчюрген заманда бир башхадан  жангыз бир сёз да къошмагъанем», - деп.

Магомет Гекки уа  М.Ю. Лермонтовну «Мцыри» поэмасын кёчюрген эди. Аны хар тизгинин окъуй, айтылгъан сёзле,  ариу суратлача, кёз аллынга келип къаладыла. Гюржюню жеринде угъай, былайда - Малкъар ауузларындан биринде болгъан сунарса поэмада айтылгъан затла.

Аллай кёп юлгюле келтирирге боллукъду. Энди аны къояйыкъ. Хапарымы баш магъанасы – биз да ана тилибиз – малкъар тилни - кюнюн къурайыкъ. Аны да акъылман, философ, назмучу, жарыкъландырыучу Кязим хажини туугъан кюню бла байлайыкъ.

Кязим малкъар литератураны мурдорун салгъан кишиди, халкъыбызны эм къыйын заманларында туууп, аланы барын да кёзю бла кёрюп сынагъан адам. Акъыл, сабыр сёзлери бла кёл этдирип, къыйынлыкълагъа чыдаргъа, тёзерге, аланы хорлап чыгъаргъа къарыу берип тургъан.

Халкъ жазыучубуз Тёппеланы Алим а Кязимни юсюнден былай айтханды: «Аны жашауу, тау жамауатланы жашаулары бла бирча, ауур сынауладан, ажымлы ишледен толу эди: къадары, чыгъармачылыгъы, илхам тагылары аллай кезиуге тюшгендиле».

Кязим хажи назмуларындан биринде былай айтады:

Жаш къартха къайырылгъан

Кюнлени кёреме мен.

Къул, бийден айырылгъан

Кюнлени кёреме мен

Бир бирге жала жапхан

Кюнлени кёреме мен.

Ит иесине чапхан

Кюнлени кёреме мен.

Халкъда жашау къыйын болса да, башында айтханымча, Кязим хажи назму сёзю бла кёл этдиргенди. «Адамларыны адамлыкълары бийик болгъан, сыйын-намысын билген, бир тюрлю къыйынлыкълада бюгюлмезлик халкъ», - дейди Кязим хажи:

Зулмугъа жетмей  къарыбыз,

Къайнайды къызыл къаныбыз.

Да бюкмез пала-къанлыбыз,-

Адамды бизни атыбыз.

…Бек кёпдю иги затыбыз, -

Азлыкъда – чомартбыз!

Кетмесин бу  къууатыбыз!

Адамды бизни атыбыз!

«Къылыч жара бошду, сюймеклик жарагъа жарсыгъыз», - дейди акъылман. Кязимни назмуларында жашау болумла, психология халла, бирге битгенча биригип, бир уллу суратлау-эстетика дунияны къурайдыла.

Кязимни къайсы назмусунда да, айтханымча, тилибизни ариулугъун, байлыгъын кёребиз. Ата-бабала аны бюгюннге дери сакълап келген эселе, арталлыда жарарыкъ тюйюлдю бизге аны унутургъа.

Малкъар  тилде жазгъандыла дуниягъа атлары айтылгъан Къайсын, Керим, Танзиля. Къабарты-Малкъарны, Къарачай-Черкесни да халкъ поэти Созайланы Ахмат ана тилибизни юсюнден кесини назмусунда былай дейди:

Ёмюрледен ётген тилим,

Бизни миллет этген тилим.

Сен Аллахдан келген тилим,

Бизге жашау берген тилим.

Къайтып-къайтып туууп тургъан,

Жокъ болмайын туруп тургъан.

Ёмюрледен ётген тилим,

Бизни миллет этген тилим.

Жаным-тиним, сен халкъ тилим,

Хар таулугъа сен хакъ тилим.

Сёзюм къанат жайсын, тилим,

Кязим тилим, Къайсын тилим!

 Хар миллетни тили кесича бай, ариу. Ала унутулуп къалмасынла деп, къырал оноучуланы жанындан да уллу эс бурулады. Бизни  Президентибиз Владимир Владимирович Путин Россейни халкъларыны тиллерини кюнюн тохташдырыргъа эмда аны жыл сайын 8  сентябрьде – Расул Гамзатовну туугъан кюнюнде – белгилерге деген оюмну билдиргенди. Ол да бек иги хапарды.

Бизге  керек болуп турады аллай байрам - Малкъар тилни кюню. Малкъар тилни юсюнден сёз барса уа, хар заманда Кязим хажи эсгерилликди. Ана тилибизни сакъларгъа ол да себеплик этерикди.

Алайды да, Малкъар тилни кюню,  айтханыбызча,  Кязим хажини туугъан кюню бла байланса тап боллукъ сунама.