Нальчикде совет телевиденияны жулдузу къалай жаннганды?

Сентябрьни ортанчыларында Къабарты-Малкъарда телевидение ара къуралгъанына 70 жыл толгъаны эмда республикада телевидение бериулени башланнганлары белгиленнгенди.

Озгъан ёмюрню 1950-чи жыллары Совет Союзда телеиндустрия айныгъан кезиу болгъанды дерчады. Телевидение, ол сейир «суратлары бла кюбюр», миллионла бла адамланы жашауларына къыстау кире эди, ары дери жаланда бирлеге тийишли затдан, кёз ачыуну эмда жангылыкъланы дуниясын къадар халкъгъа туура этгенди. Москвада бла Ленинградда биринчи бериуле гюрюлдеген кезиуде регионла бу технологияны энди къурап тебиреген эдиле. Энтузиастла — инженерле, связистле эмда партияны активистлери кеслерини къоллары бла студияла эмда антеннала ишлегендиле, оборудование къытлыкъны бла бюрократия тыйгъычланы хорлай. Къабарты-Малкъар телецентр да ма аллай кёллениу бла жангылыкъ болумда туугъанды. Уллу къыралда ол тогъузунчу болгъанды, Шимал Кавказда уа - биринчи. Ол къуру техника тюйюл эди, билимни бла культураны жарыгъын тау эллеге, шахар фатарлагъа элтген прогрессни белгиси болгъанды. Келигиз, бу къадалыу бла умутладан толу тарыхха жан берир ючюн архив документлеге тюшюнейик.

Нальчикни телевидениясыны студиясы 1955 жылда СССР-ни Министрлерини Советини бегими бла къуралгъанды. Ол СССР-ни Культура министерствосуну радиоинформацияны Баш управлениясыны тюзюнлей оноуунда эмда бойсунууунда болгъанды, кеси да энчи халда ишлегенди   ол аны магъанасын эмда автономиясын кёргюзте эди. 1957 жылда уа, ол министерствону буйругъу бла, студия официал халда «телепередачаланы хазырлар эмда бардырыр ючюн кеси энчи балансда» къуралгъанды. Кёз аллыгъызда тутуп бир кёрюгюз: телевизорла бек аз, эфир а керти да сейирлик болгъан заманлада, Нальчик телевиденияны биринчилери Москваны бла Кавказны арасында кёпюр болгъандыла.

Эфирге чыкъгъан биринчи программа «Нальчик» деген телегазета эди. Аны ызындан фахмуланы къоллары бла хазырланнган фильмле бла репортажла да башланадыла. Ол уллу жетишим болгъанды: Къабарты-Малкъарны адамлары кеслерини жашагъан жерлеринден жангылыкъланы ара бериулени сакъламай кёрюрге боллукъ эдиле. КъМР-ни Архив службасыны жангы тарых документация бёлюмюнде сакъланып тургъан документле ол жарыкъ кюнлени кёргюзтедиле - биринчи атламладан башлап  официал халда мюкюл болуу ючюн кюрешге дери.

Сёз ючюн, КПСС-ни Къабарты-Малкъар обкомуну секретарыны СССР-ни связыны министрине 1957 жылда ючюнчю майда жазгъан письмосун алайыкъ. Анда Нальчикни гитче телевидение арасы КъМАССР-ни Министрлерини Совети берген ахчагъа, кеси да мында жеринде связистлени кючлери бла ишленнгени юсюнден ёхтемлик бла айтылады. Ол 1955 жылны 15 сентябринде  ишлеп башлагъанды. Оноулашып, РСФСР-ни Связь министерствосу бла СССР-ни Культура министерствосу бу араны 1957 жылны 1 январындан башлап  официал халда ишлей тургъанланы санына къошаргъа келишгендиле. Аны толтурур ючюн СССР-ни культура министри жолдаш Михайлов ол жыл 3 январьда Нальчикни телевидение студиясын къурауну юсюнден буйрукъ чыгъаргъанды. Алай РСФСР-ни Связь министерствосу, студия бла байламлы кемчиликлени сылтаугъа тутуп, бу жумушну тамамлауну болжалгъа салгъанды. Ол заманнга къурулуш эмда жалчытыу ишле бошалгъан эдиле, алай камера болмагъаны ючюн, телевидение бериуле чыгъарыргъа амал жокъ эди. Кёз аллыгъызгъа келтиригиз: хар не да хазырды, эфир а бир зат ючюн тынгылап турады!

КПСС-ни Къабарты-Малкъар обкомуну секретары Т.К. Мальбаховну РСФСР-ни связь министри А. В. Черенковгъа 1957 жылда 14 декабрьде письмосу болумну бютюнда къыйын кёргюзтгенди. Анда тёзюмсюзлюк бла таукеллик сезиле эди: «Мында связистлени башламчылыкъларыны эмда жер-жерли бюджетни онгларыны хайырындан Нальчикде къуралгъан гитче телевидение ара эки жылдан артыкъ ишлейди. Телецентрни гитче мекямы хазырды, анда аппарат, студия, киноаппарат эм башха бёлюмле орналгъандыла. Эки студия каналгъа бла эки телекиновещание каналгъа тийишли оборудование жерине орнатылгъанды – ол бары да Москваны телецентринден берилгенди! Режиссёр пульт бла эки камерасы болгъан студия да жарашдырылгъандыла. Алай бла РСФСР-ни Связь министерствосу кёргюзтген кемчиликле бла бузукълукъла барысы да кетерилгендиле эм телевидение бериуню таплыгъы жалчытыннганды.

СССР-ни культура министри Нальчикде къурагъан телевидение студия, 1957 жылны январындан башлап, орус эмда миллет тилледе бериулерин бардырады - ол кёп миллетли регионнга керти культура жетишим болгъанды. Ол заманнга Нальчик шахарда телевизорланы саны жети жюзден атлагъанды! Адамла, кеслерини бетлерин, табийгъатларын кёрюр ючюн, экранланы алларында жыйыла эдиле. Нальчик телецентрни  ол министерство къырал хайырланыугъа 1957 жылда окъуна алыргъа сёз берген эди, алай аны ишин а энтта да этмегенди. Ол алай болгъаны телецентрни  бла студияны арасында байламлыкъланы осал этеди, миллет бериуню онгларын чеклейди».

Письмода КПСС-ни обкому бла Къабарты-Малкъар АССР-ни Министрлерини Совети бла бирге Нальчикде телевидение араны 1958 жылда январьдан кеч къалмай хайырланыугъа алыргъа эмда ишин жалчытыргъа амал табаргъа тилей эдиле. Дагъыда телецентрни ишин игилендирир ючюн бир ТК-5 студия камера бла эки телекинопроектор берирге, Къабарты-Малкъарны связь управлениясында уруннганланы санын алтауланнга кёбейтирге чакъыргъандыла, Нальчикде телевизорлагъа ремонт этген ателье ачаргъа кереклисин да билдиргендиле.

Бу хапар бош архив тизгинле угъай, адамланы кёллениулери битеу индустрияны алгъа къалай тюртгенини ачыкъ шагъатыды. Нальчикни телецентри  саулай Шимал Кавказгъа чыракъ болгъанды, къыралны узакъ мюйюшлеринде окъуна тарых къураргъа боллугъун эсгертип. Бюгюн, цифралы телевиденияны заманында, ол биринчилени, ала салгъан  къыйынны эсге тюшюрюрге тийишлиди.