Аты хаталыгъа чыкъгъанлыкъгъа…

Кендир десе, кими да кёз аллында аны башны хайран этген затча хайырланыучу, осал къылыкълы биреу кёрюнюрюкдю. Жарсыугъа, жарым ёмюр чакълы заман мындан алгъа бу битимде адамны акъылын шашдыргъан абериле табылып, аны ючюн ол ёсдюрюрге жарамагъан хансланы тизмесине тюшгенди. Алай кёпле биле да болмазла, ары дери, сёз ючюн, эки жюз жыл мындан алгъа, техникалы кендирден жарашдырылгъан товарла Россейге тюз шёндюгю нефть неда газча аллай магъананы тутхандыла. Британияны тенгиз флотуну аладан излемини токъсан процентин бизни къырал жалчытып тургъанды. Аны къой, Совет Союзну ал кезиулеринде колхозланы да кендир бек байыкъдыра эди. Алай айтханыбызча, 1961 жылда СССР ООН-ну наркотиклери 0,2 процентден артыкъ болгъан битимлени эмда кендирни кесин да ёсдюрюуге чек салгъан конвенциясына къошулгъанды. Андан сора быллай сабанланы саны бек терк таркъайып башлагъан эди.

Сексенинчи жыллада тюрлю-тюрлю эсиртиучю затлагъа къажаулукъ иш кюч алгъаны бла, аны иели бахчалада ёсдюрюрге чек салып тебирейдиле. Эл мюлк предприятияла да, къайда да хата-палах келип къалмасын деп, кендир салыугъа къол булгъап къоядыла. Алай бла тийишли сабанла озгъан ёмюрню жыйырманчы жылларында бир миллион гектардан азая кетип, шёндю жокъну орунуна жетгендиле.

Буруннгулу заманлада адамла кендирден кёп зат этип болгъандыла. Аны бюртюклерин эмда жауун ашда хайырланнгандыла, бутакъларындан къагъыт, жип, халы, юс эмда аякъ кийимле этгендиле. АБШ-ны конституциясыны биринчи (къара) экземплярлары кендир къагъытда басмаланнган эдиле. Иоганн Гутенбергни биринчи библиясы да аллай затда этилген эди. Муну  дагъыда  медицинада психотропный затча алай хайырланнган кезиуле да болгъандыла.

Тарых шартлагъа кёре, кендирни 8 минг жыл мындан алгъа Месопотамияда (шёндюгю Иран, Ирак эмда Тюрк) ёсдюрюп, андан быстырла этип болгъандыла. Юйде хайырланылгъан биринчи битимге кёпле ма аны санайдыла.

Аны буруннгулу Къытайда 4800 жыл мындан алгъа хайырланнгандыла. Къытайны таурухларында «кендир тиширыуну» юсюнден жомакъ хапар барды. Геродотну, Тамата Плинийни жазмаларында да тюберге боллукъду бу битимге. Экинчиси, аны къуру ашха неда къумач согъуугъа жаратып къоймай, дарман маталлы затча да кёргенди. Бюртюклери малны ичи къатса болушады, сыгъылгъан сууу – къулакъ ауруса, тамыры уа, кюйген терини, жиклени сау этеди, дей эди.

Эрменлилени ашханаларында кендир бюртюклени бурун заманлада окъуна хайырланнгандыла. Алада жау кёп болгъаны себепли ууакъ тартып, андан как маталлы ашла этгендиле. Кендир къумачдан а юс кийимле тикгендиле.

Россейде патчахланы заманларында кендир къабукъну (пенька) тыш къыраллагъа бек кёп сатып тургъандыла. Биринчи Пётр кемеле ишлегенде аны эм игисин сайлай эди. Тапсызын чыгъаргъанланы неда сатаргъа кюрешгенлени уа, аны буйругъуна тийишлиликде, къаты жууапха тартхандыла.

Сейир шартла

Кендирден этилген къагъыт, агъачдан жарашдырылгъан къагъытдан къайда къатыды. Музейледе сакъланнган аллай затла жюз жылладан сора окъуна саргъылдым болмай турадыла. Сёз ючюн, бир кендир юлкю тёрт айны ёсе эсе, бир терек хайырланыргъа жараулу ёсюмню 20-50 жылдан сора алады. Бир гектар кендирден тёрт гектар агъачданча аллай бир къагъыт этерге боллукъду.

Бу битимни чачлары, башха битимле бла тенглешдиргенде, эм узунладан биридиле, ала ашалмай, чиримей кёп заманны сакъланадыла. Аны себепли кендир къумачдан аскерчилеге юс кийимле, парашют жипле, кемелеге керекле этедиле. Ол тузлу суугъа да чыдамлыды. Дагъыда бир игиси – кендирни ёсдюргенде пестицидле хайырланылмайдыла, ол себепден андан быстырла мамукъдан этилгенден тазадыла.

Бу битим отлукъгъа да жарайды; андан биодизель, сора этанол бла метанол чыгъарадыла. Ала кеслери да нефтьден учуз келедиле. Кендир целлюлозадан жарашдырылгъан пластик а жерге тюшсе, табийгъатха хата салмай чирип кетеди.

Бир гектар битим 25 гектар агъач тенгли кислород чыгъарады. Аны бир тоннасы уа хауадан 1,6 тонна углекислый газны жутады. Ол  дагъыда топуракъны ууладан эмда радиация материалладан тазалайды.