Шашко-Талада

Акъ-Суу элибизде Суу-Ара жеринде Шашко-Тала деп ариу ёзен барды. Анда бийиклиги 42 метр болгъан къызыл кирпичден къаланнган ожакъ сюеледи. Озгъан жылланы эсгертмесича, тау ауузну къалаууруча турады алайда. 
Бу тийрелеге келген анга эс бурмай къоймайды. Ол къачан, нек ишленнген болур, аны къалагъанла уа кимле эдиле? Аны юсюнден билген, эшитген хапарымы айтайым.

Шашко-Тала деп нек айтхан болурла? Хапарыбызны андан башлайыкъ.

Онтогъузунчу ёмюрню аягъында сагъынылгъан жерге Холамдан Шакъманланы Мырта келеди. Таланы сол жанында тёбе бар эди да, аны башында юй ишлейди, мал жаяды, бахча ёсдюреди. Ол тийреледе агъачха къалауурлукъ да этеди. Холамдан къауум юйюрню да келтиреди кесине болушлукъгъа. Ол тёбеге Мырта-Тёбе дейдиле. Шёндю аны эллилени хазна кёбюсю биле да болмаз.

Тёбени сол жанында уа Суу-Араны сууу Мистер Доз суу барады. Революцияны аллында жыллада саудюгерчи Доз деген киши Суу-Ара бла ёрге кирип, агъач ичинде элме терекле кёп ёсген Элмели деген жерни сатып алады. Аны агъачын къырып, суу бла энишге Нальчикге жиберип, андан Прохладнагъа ётдюргенди. Прохладнадан поездле бла Петербургга, алайдан а кемеле бла Англиягъа жибергенди  деген хапар жюрюйдю.

Элмели жерге шёндю да Мистер Доз дейдиле, суугъа да Мистер Доз суу дейдиле. Аны тюз аты уа Дорбун-Суу болгъанды. Дорбун ичинде чыгъады да, аны ючюн айтылгъан эди алай.

Шашкону да Мырта келтирген эди ары, ол да Шакъманланы жашлары. Алайда талада юй ишлейди. Андан сора Шашко-Тала деп аталады. Бираздан Холамдан башха адамла да кёчюп тебирейдиле. Акъ-Суу жангыдан къуралады.

Совет власть тохташхандан сора уа, Мыртагъа алайдан кетерге тюшеди. Юйлери-журтлары да къаладыла. Жангы властьны оноучулары жангы жашау къурап тебирейдиле да, къурулуш материалла кёп керек боладыла. Андан сора да, элледе ишчи жерле къураладыла.

Акъ-Суу тийресинде уа тытыр таш кёпдю. Таматала, оноулашып, Шашко-Талада тытыр завод салыр акъыл этедиле. Шакъман улуну юйюню мурдорунда баракла, медпункт эм башланнган школ ишлейдиле. Школда тёрт класс бар эди.

Дагъыда заводну уллу печин къалайдыла,  анга уа бийик ожакъ сюерге керек эди. Ол ишни уа хар уста къалаучу да эталлыкъ тюйюлдю. Аны тюппе-тюз къалагъаны бир иш, андан сора да, тюбю кенгирек болургъа керекди, аз-аздан жыйыла барыргъа да. Бир сантиметр окъуна терс къаларгъа жарамайды. Андан сора да, ол бийикликге кирпични, растворну къалай чыгъаргъын? Ожагъ а ишленирге керекди.

Бек алгъа, къурулуш бригада къуралады. Эки оруслу – атасы бла жашы – аладан сора, кёнделенчи Ботталаны Идрис. Была ючюсю да уста къалаучула. Дагъыда биргелерине Гуртуланы Сопай, Чабдарланы Ибрагим, Махийланы Ассо, Гергъокъланы Науруз, Махийланы Мустафа, Бачиланы Алий, Улан, Гергъокъ, Хамзат, Кеши эм башхала болгъандыла.

Ожакъны къурулушу 1928 жылда башланнганды. Экинчи жыл хайырланыргъа берилгенди. Къабыргъасын ашыкъмай, аз-аздан къалагъандыла. Кирпичле басып, ауурлукълары бла раствор юсюнде ары-бери учмазча, салыннган жерлеринден тепмезча.

Къурулуш кереклени башына къалай чыгъаргъандыла дегенде, агъач орун этип, къыйырына жип тагъып, жипни экинчи къыйырын а атха къысып, алашаны ожакъны тёгерегине айландыргъандыла. Жип чулгъана баргъаны сайын, къурулуш материалла бла орун ёрге кётюрюлгенди.  Ожакъны ич, тыш жанларындан басхычла орнатхандыла. Аны бла уа ишчиле ёрлегендиле.

Алай эте, заводну ожагъын бир жылгъа ишлегендиле. Ол хайырланып тебирегенде, аламат ариу тытыр биширип тургъандыла. Элни адамы да алгъанды аны, къырал организациялагъа да бергендиле.

Элни жигит жашлары ожакъны башына чыгъып, кеслерин сынап болгъандыла. Айтадыла, Чабдарланы Таттыука, самолётну юлгюсюн ишлеп, андан энишге учханды деп. Аны ныгъышда олтургъанланы алларына келип къоннган хапары бюгюн да жюрюйдю. Урушну аллында бола тургъан ишди ол.

Халкъ Азиядан къайтхандан сора, къауум гитче печьле саладыла. Ожакъны кереклиси болмай къалады. Ойгъан а этмегендиле, бюгюнлюкде да сюеледи ол.

Ол жыллада заводну директору Гуртуланы Магомет эди. Ишчилерине да иги болгъанды, элге да жарагъанды. Суу-Арагъа баргъан Къыргъый-Сыртда уллу жолну да ол ишлетгенди. Урушха да барып, сыйлы саугъалагъа да тийишли болуп келген эди. 

Ожакъны ишлегенле дунияларын эртте алышхандыла. Атлары хапарда айтыла турады. Кесин сынап, ожакъны башына эм артда чыкъгъан жаш Гуртуланы Алик алайдан узакъ болмай жашайды. Арада келип, ожакъгъа къарай, заводну директору болуп тургъан атасы Магометни, аны биргесине ишлеген эллилерин эсгере турады.