Окъуучулада кесаматчылыкъны айнытырча

Тамата класслада халкъ чыгъармачылыкъны окъутуугъа, аланы жанр энчиликлерин белгилерге уллу эс бурулады. Нарт эпосну, таурухланы, жырланы тинте, окъуучулагъа тежей, устаз алада зорлукъ бла огъурлулукъ, кишилик бла хомухлукъ къалай сермешгенлерин ачыкълайды, теория, жамауат, миллет сезим бла байламлы сорууланы салады. Устаз былайда теория неге керекди, жигитликни бла огъурлулукъну юсюнден айтылса, азмыды дерге боллукъду. Алай теориясыз окъутуу ол алдауду, дерс булжууну даражасында ётсюн дегеннге тенгди.

Бек алгъа, нарт таурухлагъа кирише, эпос не болгъаныны, аны энчилигин устаз школчулагъа тынгылы ачыкъларгъа керекди. Экинчиден а, таурухланы, фитна, мажюсю жанрланы суратлау энчиликлерин кёргюзтеди. Тейрилени табийгъат кючлеге ийнаныулу илишанларын бир бирлеринден айыра, анга кёре тилек жырланы юлгюге кёргюзте, устаз окъуучуланы халкъны буруннгу маданият дуниясына кийиреди.

Теория жаны бла билим тохташмагъаныны хатасындан, жаш адамла суратлау чыгъарманы тийишлисича тинталмайдыла. Чыгъарма (повесть, назму эм башхала) аны юсюнден, муну юсюнден жазылгъанды дейдиле ансы, жазыучуну кёз къарамы, философия къолайы, жаз тили, жашырын, кенг магъанасы дегенча илишанларын жыйышдырып, ушакъ бардыралмайдыла. Ол шартла барысы да орус тарыхны энчиликлери сунуп, ана тилде жазылгъан чыгъармаланы терен суратлау кючлерин, усталыкъларын кёралмайдыла.

Бир-бирле, теория бла школчуланы къыйнаргъа керек тюйюлдю, не къадар тынч болса, ол къадар игиди деп да айтадыла. Кертиди, жаш адамланы жыл санларын эсге алмай жарамаз. Алай абадан класслада окъуучула ана тилде сорууланы ангыламазча тюйюлдюле: билимге, суратлау эстетика сезимге сагъайгъан заманларыды. Анга кёре, тынчлыкъны сюрмей, жаш адамны аллында борч, излем салыргъа керекди.

Бизни миллет маданиятыбызны тарыхы, айныу жолу дуния маданиятны айламларына иги да терен кирирге онг береди. Сёз ючюн, Орусбийланы Сафар-Алий, Орусбийланы Исмайыл, Абайланы Мусос, Шаханланы Басият кибик жарыкъландырыучуланы чыгъармачылыкъ ишлерин кёргюзтюп къояргъа да боллукъду. Алай окъуучуланы тарых ангылауларын, теория билимлерин ёсдюрюрге башха амалла да бардыла. Орусбий улу, Шахан улу кибик окъуулу инсанлагъа илмуда жарыкъландырыучула дейдиле. Нек, не хыйсапдан? Жамауатны жаш адамларын окъутуп, халкъгъа билим тежегенлери ючюнмю, огъесе сылтауу башхамыды? Бу тюрлю сорууланы салып, алагъа тынгылы жууап берип, школчулагъа сездирир ючюн, устаз ол ангылам къачан тамырланнганын, къаллай шартла бла байламлы болгъанын толу билдирирге тийишлиди. Алайсыз жарыкъландырыучу деген ангылам окъуучулагъа толу жетмей къалыргъа боллукъду.

 Жамауат илмулу, эсли болса, артыкълыкъны тамыры кесилликди. Ала чыгъармачылыкъ ишлерин акъыл бла эслилик, таза ниетлилик огъурлулукъну шауданыдыла деген акъылгъа бойсундургъандыла. Инсанны бла жамауатны байламлыкъларын ангылау Роcсейге да XIII ёмюрде келгенди. Алай а орус халкъны жамауат оюмуну ёсюуюнде жарыкъландырыуну ызы, анга кёре жашауну ангылау совет властьны ал жылларына дери юзюлмегенди. Шимал Кавказда уа аны тёрелери 60-70-чы жыллада окъуна кеслерин билдирип тургъандыла.

Малкъар халкъны жарыкъландырыучуларын алсакъ, ала XIX ёмюрню экинчи жарымында жашагъандыла. Орус халкъны ниет ырысхысы бизни миллет культурабызны келечилерине бютюнда жууукъ болгъанды. Абайланы Мусос, Орусбийланы Сафар-Алий, Шаханланы Басият, дагъыда ала кибик илмулу адамларыбыз орус маданиятны шауданын ачхандыла.

Илмуда жарыкъландырыуну эки тюрлюсюн белгилейдиле. Батыш Европалы жарыкъландырыу, Шаркълы (Восток) жарыкъландырыу. Экисини да философия оюмлары бирчады, ушашды. Сёз ючюн, Кязимни «Аллай бийле керек бизге…» деген назмусунда жарыкъландырыуну эки тюрлюсюню ышанлары да шарт эсленедиле. Энчиликлери да барды. Анга кёре уа, Шимал Кавказда жарыкъландырыу ишлени ниетлери уллу халкъланы маданият ызларындан ажашмагъан эселе да, миллет энчиликлерин а жюрютгендиле.