Халаллыкъ унутулмаса игиди

Хар заманны кесини энчи шартлары бардыла. Бюгюн садакъаны юсюнден айтайыкъ. Бизни сабийлик жылларыбызда кёчгюнчюлюк сынагъан аталарыбыз- аналарыбыз, ынналарыбыз-аппаларыбыз садакъаны таша бере эдиле, бир адам да кёрмезча. Ала жарлы адамны кёлюн сакълай эдиле, уялыр деп, къоркъгъандыла. Шёндю уа башха тюрлюдю хар зат да. Бир жол Нальчик шахарда сакъатланы эм къартланы интернатларында жандауурлукъ акция баргъанда, ары журналистлени да чакъырадыла. Ала анда   къартланы суратха тюшюре тургъанларында, бир сокъур тиширыу: «Тилейме, алмагъыз мени суратха», - деп, залдан чыгъып кетген эди… Хау, бусагъатда кёп организацияла бардырадыла быллай акцияла. Хар этген огъурлу ишлерин газетлеге чыгъарып… Алай  аланы  битеу дуниягъа баям этгенлери себепли, ала къууанчны орунуна адамлагъа жюрек къыйын келтиредиле.

Жаннетли болсун, Нальчикде  битеу кёрмючлеге жюрюген, китапланы тохтаусуз окъугъан сакъат Магомед Каиров жашаучу эди. Мен аны юсюнден газетге да жазгъан эдим. Бир жол а Басманы юйюню къатында  Къоз терекле бахчада  коляскасында анга  тюбеп къалама. Ол былай айтхан эди: «Мени экинчи этаждан кётюрюп тюшюрюрге керекди, пандус жокъду. Совет жыллада кюн сайын чыгъа эдиле  халал адамла. Энди уа табылмайды бир инсан да болушургъа… Бир кюн жаш адамла келедиле да, къарайдыла  жумушума. Алай ол минутда къайдан эсе да телевиденияны ишчилери чыкъдыла, сора манга: «Сиз жандауурлукъгъа къалай къарайсыз?» - деп сордула. Айтдым махтау сёзле… Андан сора жашлагъа телефон бла сёлешгенимде: «Сизден сора ишибиз болмагъанмы сунасыз?» - деп къойгъандыла. Кёлюме тийгендиле…»

Элледе имамла,  къарыусуз жашагъанланы тизмелерин къурап, ахча да, аш-суу да юлешип турадыла.

Жарсыугъа, бусагъатда шахарлада, элледе да тышындан болушлукъсуз кечиналмагъан адамла аз тюйюлдюле. Аны эсге алып, элде ёсген бизнесменле туугъан эллерине унну, бал тузну машокла бла келтиредиле.

Элбрус районда командировкада болгъаныбызда бир талай жыл мындан алгъа Ахматланы Мариям былай айтхан эди: «Кийимлери болмай, школгъа баралмай тургъан сабийле бар эдиле  бир жыл, «Мир» фондну таматасы Ахматланы Назир хажиге сёлешеме. Ол хар сабийни кийим, чурукъ размерлерин алып, мычымай жетдирген эди аланы».

Болсада шёндюгю дунияда адамла бир бирлеринден узая барадыла. Бийик хунала, къабакъ эшикле, киритле. Бир бирни жокълагъан тёре да къуруй барады. Къан къаршылыкъ болгъан жерде окъуна сууукълукъ эсленеди.

Садакъа, жандауурлукъ, бир бирге болушуу кете барадыла. Нальчик шахарда биринчи номерли школ-интернатны директору Балкъыз Захохова былай айтхан эди:  «Жаш тёлюню айныууна себеплик этген «Эльбрусоид» фондну ишчилери интернатда тургъан таулу сабийлени юйюрлерине неда жууукъларына къайтарыргъа кюрешген эдиле бир жол, алай бу башламчылыкъдан хайыр чыкъмагъан эди. Алгъаракъда къайгъы сёзде бир тиширыу ,мени танып, къатыма келгенди да: «Бизни сабийлерибиз сизде турадыла», - дегенди. Аны къарындашы ёлгенден сора юй бийчеси, балаларын кечиндиралмай, бизге келтиргенди: кеслерини юйлери болмагъаны себепли, биреуню фатарына ахча тёлеп жашаялмагъандыла… Къайгъы сёзде мени таныгъан сабийлени аталарыны эгечи эди. Аны къарындашы да барды. Алай ала ёксюзлерин сыйындыралмагъандыла».

Биз газетде тамата тёлюню адамларыны юсюнден кёп материалла басмалайбыз. Сёз ючюн, жаннетли болсун, эсимде къалгъан абадан адамладан бири Шахмырзаланы Елизаветады.  Ол Хушто-Сыртны сельсоветини башчысы болуп тургъанды, элге суу, газ тапдыргъанды, телевышка да салгъанды. Бу огъурлу тиширыуну атасы ёлгенден сора ёксюзлеге къолундан келгенича аталарыны къарындашы Шахмырзаланы Саид къарагъанды, аналарыны  эки эгечлери да аналарындан аз къыйын салмагъандыла сабийлеге. Алгъын таматала бир бирлерин сыйындыра эдиле жюреклерине. Энди жюрекле такъырдыла, тардыла, хар адам жаланда кесини юсюнден сагъыш этеди.

Ачыкъ айтыргъа керекди: бир-бирде абыннган адам тюзелеме десе да, къатындагъыла къоймайдыла. Бизни халкъыбызда озгъан осал ишлени эсгерип тургъан тёре барды. Ичгичи ичмей тохтаса окъуна, анга къалыуа дуниялада ичгенин кёзюне айтханлай турлукъдула. Ол терсди. Бузулгъан адамла да тюзеледиле. Алагъа жангы жашау башларгъа болушургъа керекди. Нальчикде христиан-баптист къауумну башчысы Къулбайланы Алим былай айтханды: «Бир жол тиширыуланы колониясына  барама да, анда эшиу эше тургъан бир тиширыуну кёреме. Ол таулу эди. Эрге баргъанындан сора баш иеси наркоман болуп чыкъгъанды, муну да осал къылыгъына юйретгенди. Бешинчи кере олтура эди тюрмеде. Мен ол эркин болгъанлай, протестантланы реабилитация араларына элтеме. Не сейир, бу тиширыу, арадан сора толусунлай тюрленип, аман къылыгъын къояды. Ишге да тохташады. Бусагъатда бир отоулу фатар алгъанды, бек тап жашайды».

Адам игиге да, аманнга да тюрленирге болады. Ол тюрлениулени сылтауу кёбюсюнде къатында адамладыла. Биреуге игилик тежеген, анга алгъыш этген ‒ ол да жандауурлукъду.

Хатасы уа бармыды жандауурлукъну? Барды. Бир-бирле, аякълары, къоллары, башлары саппа-сау адамла, нек эсе да олтуруп, болушлукъ сакълап турадыла. Ишлемей. Кеслерин къыйнаргъа сюймей. Ала бла ангылатыу ушакъла бардырыргъа керек болур. Эллилени къолларына жаланда кертиси бла да онгсузла, саусузла къараргъа керекдиле.

Бизни республикада онгсузла, саусузла тургъан интернатла аз тюйюлдюле. Ёлгенлеге этилген аш-суу ары элтилсе, андан уллу сууап боллукъ тюйюлдю. Садакъаны да тийишли жери барды. Жууукъгъа-тенгнге, орамгъа юлешиннген ашла интернатлагъа барып турсала, анда тургъанла унутулмагъандыла дерге боллукъду.