Эски жюзюк

Керти хапар

Биз огъурлу къарындашыбыз Темуккуланы Адилни хапарларын басмалап турабыз, нек дегенде ала бюгюннгю кюнню кюзгю суратларыча, жашауну туура ачыкълагъан чыгъармаладыла. Аланы асламысы керти жашауда болгъан, тюбеген затладыла, болумладыла. Бу хапарны ююсюнден айтханда, ол да аладан бириди, жашаудан алыннган сюжетди аны мурдору, аны бла сейирди ол бизге, окъуучулагъа.

Биреуню затына зарланып, аны ырысхысына ие болургъа ёчле дунияда хар заманда да болгъандыла. Шёндюча кенг жайылмагъан эсе да, урларгъа сюйгенле, ансыз жашаялмагъанла окъуна тюбегендиле. Бу жол манга къаламны къолума алдыргъан а кёчгюнчюлюкню ачы жылларында болгъан бир сейирлик ишди. Эштада, мени хапарыма ийнанмагъанла да чыгъарла. Ол себепден чертип айтама, ийнаныгъыз, кеппе-кертиди, - деп жазгъанды хапарын башлардан алгъа Адил.

 Къарт Налмас жашы Хасан, келини Байкъыз эм онючжыллыкъ туудугъу Мухаммат бла тынч-ырахат жашай эди:

 - Энди мен, акъылымдан шашмай, ийманым бла ёлейим, Уллу Аллахны аллына баргъанда, къоркъмай, буюкъмай барырча, андан сора манга не керекди? Жашым эсе – сау-саламат, келиним эсе – бир аламат, кёз жарыгъым – туудугъум, – деучю эди кеси да.

Къарт ыннаны бир сейирлик жюзюгю бар эди. Аны хапарын жашына, келинине да кёп кере айтханды, энди аны туудугъу Мухамматха айтыучуду. Налмас айтханнга кёре, ол жюзюк ёмюрлени бек теренинден, тёлюден-тёлюге ётюп келеди.

 - Бизни учхунубузну халек аурууладан, палахладан да сакълагъан – ма бу жюзюкдю. Ишленнгени бла да бек таныулуду. Быллай мен ёмюрюмде кёрмегенме. Ёлсем, аламатлыкъ жюзюк сеникиди, жашым, дей эди ол Хасаннга, - алай сен аны бек къаты сакъларгъа керексе, кёз жилтинингича. Аллах сакъласын, аны тас этгенден неда урлатхандан...

Къазахстанда, кёчгюнчюлюкде Хасанны юйюрю Станция «Зерновая» деген элге тюшген эди. Аты токълукъну бла монглукъну кёргюзтгенликге, мындан къуру, такъыр, факъыр да жер болмаз эди дуния башында! Станция дегенликге, элчик бек гитчечик эди. Беш-алты орус юйюр, аллай бир да чеченлиле, таулу болуб а жаланда Хасанны юйюрю. Къуруда эки эр киши – Хасан бла Ваха, къартыракъ чеченли, сора Мухаммат – онючжыллыкъ жаш улан. Къалгъанла уа тиширыула. Тийреде башха элледе да болум алай эди. Кёчгюнчюле, Налмасча къартладан башхалары, бары да ишге жюрюйдюле. Юйде Налмас жангыз кеси къалады. Жангы жерни хауасы жарашмаймы, огъесе ашы осалданмы, ол сезип турады санлары тутмай, борбайлары къыйыла баргъанларын.

 Айтхылыкъ жюзюгюн, ариу быстырчыкъгъа чулгъап, кеси жатхан тёшекде жастыкъ тюбюне салгъанды, анда ышаннгылы сунуп. Бу къыш озгъан жылладан эсе мардасыз сууукъ эди. Адамла ачдан бек къыйнала эдиле. Хапчугу-харекети болгъанла, аланы мирзеуге алышып, кечине барадыла. Налмаслада уа не харекет боллукъ эди? Жангыз да жюзюк! Бир ингирде Хасан, анасыны къатына олтуруп, былай айтды:

- Биз барыбыз да ачдан ёлсек, сени жюзюгюнг кимни сакъларыкъды? Аны ашха алышайыкъ, иги кесек мирзеу чыгъарыкъды. Алай болмаса, бу къышда кечиналлыкъ тюйюлбюз.

 - Угъай! – деп, сёзню къаты салды анасы, - сен манга жашса, келиннге – эрсе, Мухамматха – ата, юйню уа иесисе. Эт мадар, тап амал, эр киши болуп сен аны ючюн жаратылгъанса. Жюзюкню уа юйден чыгъарыргъа жарарыкъ тюйюлдю.

Ол ингирде юйдеги ушхууурсуз къалды. Эрттенликде Налмас келинине айтды: «Къар эрит да, мени бир жууундур». Жуууннгандан сора жашына жюзюкню сатаргъа ыразы болгъанын билдирди:

 - Не этгин? Бу къыяма жерде башха амал жокъду жан сакъларгъа. Алыгъыз жюзюкню, мирзеуге алышыгъыз. Жастыкъ тюбюндеди, - деди да, башын кётюрдю. Хасан анасыны жастыгъын алып, къармады – жюзюг а жокъ! Битеу юйдеги суу къуйгъанча болду. Барындан да бек ачыу этген а – къарт Налмас. Ишеклик Вахагъа тюшдю. Алгъаракъда ол къоншу элге кёчюп кетген эди. Баям, Налмас къалкъыгъан ууахтыда алгъан эди ол жюзюкню... Барысы да ол оюмгъа келген эдиле. Эштада, мындан кёчюп кетгени да ол себепден болур эди...

Налмасны жюреги кётюралмады бу къоранчны, юч кюнден дуниясын алышды. Ачлыгъ а быланы къысадан-къыса барады. Аны юсюне уа тели ауруу тийип, Байкъыз алгъа, андан сора эки айдан а Мухаммат кетген эдиле башха дуниягъа. Хасан кеси жангыз къалды сууукъ гытыда. Ол, ачы къадарыны юсюнден сагъышлана, анасыны жюзюгюн унуталмайды. Жюзюк урланмай, къолларында къалса, бу кюйсюз ишле болмай къаллыкъларына ишеги болмай, бурулады, сытылады.

Заман а тохтамай барады. Кимде къууанч, кимде бушуу болгъаны бла аны арталлыда иши жокъду. Ол жюрюшюн тюрлендирмейди. Жаз да келди. Адамлагъа да бираз тынчыракъ болду жашау этерге. Кюнлени биринде Ваханы къатыны ат арба бла Хасанны юйюне келди къоншу элден. Ол Ваханы ёлгенин, аны жуууп кебинлерге эллеринде эр киши адам табылмагъанын айтып, Хасандан ол ишни этерин тиледи. Анасыны жюзюгю эсине тюшюп, бармазгъа да болду, алай сагъыш этип, ат арбагъа минди. Ваханы юйюне кирип, ёлгенни кийимин алып башлады. Кёнчегин теше келгенде, аны хуржунунда бир къаты затха тийди къолу. Чыгъарып къараса, - не сейир, не тамаша – анасыны жюзюгю, быстырчыгъына да чулгъаннганлай...

Жюзюкню къолуна алып, иги кесек турду кёзюн айыралмай. Анасыны, юй бийчесини, бютюнда бег а жашыны сыфатлары кёз аллына келип къалдыла да, эсин ташларгъа жетди. Санлары тутмай, жыгъылыпмы къалады дерча болду. Бир аздан кесин къолгъа алып, акъылын, эсин башына жыйып, ёлюкню айыпсыз тазалады, кебинлегенде уа былай сагъыш этди: «Манга этеринги этгенсе, энди бу жюзюк манга керекмейди. Биргенге ала бар ол дуниянга...» Ол оюмла бла жюзюкню Ваханы къолуна салып кебинледи. Ваханы асырадыла. Аны кийимлерин берирге да кюрешди къатыны, алмады Хасан, терк элине кетерге ашыкъды.

Ортада иги кесек заман ётдю. Бир кюн эрттенликде эртте биягъы Ваханы къатыны Хасаннга келди эгечи бла. Ол былай айтды: «Ваха ёлгенли, аны арталлыда жукъусу къуруп къалгъанын, къалкъып тебирегенлей, - тюшюндемиди, тюнюндемиди ангыламайды – эри кёрюнюп къалады. Алай бош да угъай, мыдых отда жана, къычырыгъы уа тийрени, тёгерекни зынгырдата. Бир амал эт. Ол факъыргъа садакъамы керек болур?» – деп да сорду. Былайда Хасан алагъа жюзюкню хапарын айтды. Урлагъан жюзюгюн биргесине салгъанын да букъдурмады. Ол уручулукъну хатасындан анасы, къатыны, жашчыгъы да ёлгенлерин билдирди.

Эки эгеч да, уллу къычырып жиляй, тиледиле Хасандан: «Къабырны къаз да, жюзюкню андан чыгъар, харипни азатла жаханимни ачы азабындан!» Не этерик эди сабыр акъыллы киши? Экинчи кюн ол, Ваханы къатыны эм аны эгечи бла барып, къабырны къазды. Тиширыула обагъа жанламадыла, кенгде турдула. Хасан кеси да бек къоркъуп къаза эди. Къараса, Ваханы кебини, тюз салгъан замандача, бузулмай тура эди. Аны ачып къарагъанда уа, ёлюк кюйюп, урходук болуп, къолуну кюлюнде уа жюзюк жылтырай! Сейир-тамашагъа къалгъан Хасан жюзюкню алды, кебинни этеклерин жыйышдырып чыкъды да, къабырны топурагъын артха тёкдю.

 - Я Уллу да, сыйлы да болгъан Аллах! Сен манга жаханимни оту къаллай болгъанын кёргюзтдюнг. Ол биз мында отундан, сыгындан этген отха арталлыда ушамайды. Кебин да, жюзюк да - саппа сау, адам а – урходук! Аллай палахынгдан сен сакъла мени! Ол факъыргъа уа, тилейме, кечгинлигинги бер, къутхар аны жаханим азабындан, - деп, терк-терк атлап, алайдан кери кетди...