Маданият ара – бирлешдириу кючню гюрбежиси

 Къабарты-Малкъар къырал университетде Отарланы Керим атлы маданият арада кёп тюрлю иш этиледи. Аны директору Байтуугъанланы Исмайыл бла озгъан окъуу жылда бардырылгъан, келе тургъан заманда да боллукъ ишлени юслеринденди ушагъыбыз.

– Исмайыл, газет окъуучулагъа бу маданият араны тарыхындан шартла айтсанг эди?

– Бу маданият ара 2012 жылда ачылгъанды. Аны биринчи таматасы филология илмуланы доктору, белгили жазыучу Толгъурланы Зейтун болгъанды. Бу арагъа бек уллу къыйын салгъан а, айхай да, Тюбейланы Светланады – филология илмуланы кандидаты, КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу.  Ол къурагъан музей бизни ёхтемлигибизди. Ол ызлагъан ыз бла барабыз бюгюн да. Дагъыда мында манга дери бир къауум заманны Ахметланы Артур бла Додуланы Жамиля ишлегендиле.

– Не тюрлю мурат бла къуралгъанды маданият ара?

– Баш ишибиз – жаш адамланы Ата журтха, ана тилге сюймекликлерин кючлеу, аланы тин жаны бла байыкъландырыу, махтаулу тарыхыбызны, адет-тёрелерибизни, таулу адамны къылыкъ хунерин эсгертиу, къоншу миллетле бла шуёхлукъ жюрютюудю.

– Къаллай тёрели ишле барадыла сизде?

– Жыл сайын «От жагъабызда от жана тургъанда» деген ат бла Отарланы Керимни окъуулары барадыла. Къулийланы Къайсынны туугъан кюнюнде «На мир смотрите добрыми глазами» деген сурат кёрмюч къуралады. «Нарт Дебетни туудукълары» деген фестиваль да тёрелиди. Озгъан жыл бешинчи кере баргъанды. Нарт эпосну эришиуге къатышханла ана тилде, орус, ингилиз, француз, португал тилледе да окъуйдула.

Ол маданият араны алда директору, бусагъатда таматаны орунбасары Тюбейланы Светлананы проектиди. Аны чеклеринде заочный халда «Миллет хазнабыз» деген конкурс да барады: жыр айтыу, сурат ишлеу, тепсеу… Кёчгюнчюлюкню кюнюне аталгъан ишле да барадыла – конкурсла, кёрмючле, тамата тёлю бла тюбешиу. Жетишимлилени саугъалау да барады. Сау болсунла, университетни таматалары ол затха сансыз тюйюлдюле, кеслери да тири къатышадыла.

– Бери кимле жюрюйдюле? Аланы бирлешдирген неди? Малкъарлы сабийлени башхаладан энчиликлери бармыды?

– Университетде окъугъан жаш адамлагъады бу ара. Къайсы бёлюмде окъусала да, бери келселе, ала бары да бир юйюрча боладыла. Бирлешдирген а тамблагъы кюннге къайгъырыу бла къарындаш сюймеклик этген сунама. Кёзлеринде кёрюнюп турады, ахшы ишле этерге итиннгенлери. Ол мени бек къууандырады. Бушууму, къууанчмы болады, ала бары да бир уллу юйюр кибик, болушлукъгъа жетедиле. Бизни сабийле бла ёхтемленирчады – адежлиле, адеплиле, намыслыла. Аланы ёсдюрген ата-аналагъа чексиз ыразылыгъымы билдиреме. Ёсюп келген тёлюню айныуунда мени да бир будай бюртюк тенгли бир къыйыным бар эсе, насыплыма.

– Бери жюрюп башлап, жашаугъа, туугъан жерибизге, адет-тёрелерибизге, ана тилибизге кёз къарамын тюрлендиргенле бардыла деп эслеймисе?

– Хау. Сёз ючюн, бизни сабийле ашыкъ оюн, алан билек дегенча кёп тюрлю бурундан келген оюнларыбыз бла мында шагъырей болгъандыла. Аллахха шукур, адет-тёрелерибизни биледиле, аны жашауда кёргюзтедиле. Ол бек къууандырады. 

– Озгъан жыл сизге жетишимли болгъанды дейдиле кёргенле, тюбешиулеге къатышханла.  Къаллай жангы затла киргендиле жашаугъа?

– Сёз ючюн, «Бирликдеди бизни кючюбюз» деген биринчи миллетле аралы жаш тёлю форум башлагъанды жолун быйыл. «Таулуланы маданият кодлары» деген кейс оюн да быйыл биринчи кере баргъанды. Дагъыда Халкъ оюнланы бла спортну Шимал Кавказда биринчи фестивалы болгъанды. Миллетибизни тин байлыгъын башхалагъа да кёргюзтюрге деп къуралгъан «Халкъны хазнасы» деген форумну ишине къуру бизни халкъны келечилери угъай, башха халкъланы студентлери да къатышхандыла. Муратыбыз бу форумну жыл сайын ётдюрюргеди.

– Дагъыда башха миллетлени маданият аралары да бардыла университетде. Ала бла байламлыкъ жюрютемисиз?

 – КъМКъУ-да юч маданият ара ишлейди: биз, А.А.Ципинов атлы адыг маданият ара эм орус маданият ара. Бизде баргъан форумлагъа, фестивальлагъа ала да къатышадыла. Дагъыда харкюнлюк ишибизде кёп соруула бла байламлыкъ жюрютебиз. Адыглыланы кюнлеринде байрамгъа къатышабыз, ала да Малкъар халкъны жангырыу кюнюнде къууанчыбызда боладыла. Аллай ахшы жумушларыбыз кёпдюле. Бирликдеди бизни кючюбюз!

– Быйыл Уллу Хорламны юбилей жылыды. Анга аталыб а къаллай ишле тындыргъансыз?

– «Уллу Ата журт уруш Отарланы Керимни чыгъармачылыгъында» деген эришиу баргъанды, назму къурау, жазыу ишле, сурат этиу бла. Анга 200 сабий, студент къатышханды. «Георгиевская ленточка» деген акция да бардыргъанбыз студентле бла.

– Кимле бла тюбешиуле болгъандыла сизде?

– Сейир адамла – жазыучула, спортчула, къол устала, художникле, илму къуллукъчула, актёрла, депутатла бла да тюбешиуле терк-терк боладыла. Сёз ючюн, алгъаракъда къарачайлы художник Французланы Казбек болгъанды къонагъыбыз. РФ-ни илму эм бийик билим бериу министрини орунбасары Ольга Петрова, КъМР-ни Парламентини Илму, спорт эм жаш тёлю жаны бла комитетини председатели Нина Емузова, Фахмулу сабийлеге лицейни директору Джаппуланы Тамара да болгъандыла бизде. Аланы насийхатларын унутурукъ тюйюлдюле студентле.

– Исмайыл, сен бу маданият араны директоруса. Ол жууаплыкъ излейди, ышаныулукъну да кёргюзтеди.  Сынау жыя, ары-бери барыргъа тюшемиди?

 – Хау, тюз айтасыз, Сакинат. Москвада, Уфада, кёп башха жерледе жыйылыулагъа тюрлю-тюрлю башха къууанчлы, эсгериу ишлеге къатышыргъа тюшеди. Жаланда республиканы майданларында окъуна озгъан жыл биз жыйырмадан артыкъ кёрмюч кёргюзтгенбиз. Къайры барсанг да, кёргенинг, хар бир этиле баргъан иш жангы затлагъа юйретгени да туурады.

– Сен мында ишлеген аз заманны ичине кёп ишле этилгенлери туурады. Китапла бла да къууандыргъансыз окъуучуланы. Ала нени юсюндендиле?

– Малкъар маданият ара къуралгъанлы биринчи кере тапханды китап чыгъарыр онг. Аладан экиси Малкъар халкъны жангырыу кюнюне аталадыла. «Жанады энтта отубуз» деген жыйымдыкъгъа кирген назмуланы малкъар поэтле бек къууанчлы, бек жарыкъ кезиулеринде жазгъандыла – киши жеринде онюч къыйын, тансыкъ жыл жашап, андан Ата журтха къайтханда. Отарланы Керим атлы маданият ара окъуучулагъа этген экинчи саугъаны аты уа «Тил тин сакълар» деп алайды. Ары жаш неда, жыл санлары келип, назмуларын кечирек басмалап башлагъан авторланы чыгъармалары киргендиле. Миллет эсли, асыл адамларыбызны ахшы умутлары толуп, 1957 жылда 28 мартда биз Ата журтубузгъа къайтханбыз. Ол кюнледеги къууанчыбызны шагъатлыкъларыдыла бу эки китап. Дагъыда Тюбейланы Светлананы «Бёлляу, бёлляу, бёлейим…» деп, бешик жырны, сабий туугъанда этилген адетлени ачыкълагъан, ырысланы да билдирген китапны чыгъаргъанбыз.

– Озгъан жылда ишигизге кесинг не багъа бересе? Алда не сакълайды?

– Кёп иш этилгенди, сёзсюз, алай андан да кёп иш этерге керекди энтта. Тарихле бла айтсакъ, Элбрусда эки уллу форум къурагъанбыз, школчу сабийлеге юч республика даражалы конкурс, студентлеге юч конкурс, бир халкъла аралы фестиваль, юч басмаланнган китап, онбеш экскурсияла, жыйырмадан артыкъ кёрмюч… – битеу бирге отузгъа жууукъ тюбешиу къуралгъанды. Башында сагъынылгъан ишлеге юч мингден артыкъ жаш адам къатышхандыла. Жангы окъуу жылда да муратларыбыз уллудула, кёп иш бардырыргъа белгилегенбиз.

 Бусагъатда уллу ишлерибизден бири – активистлеге миллет кийимле тикдириудю. Ол иш бла кюреше турабыз. Дагъыда Элбрусда университетни базасында таулу юй ишленирикди. Аны ичин экспонатладан толтурууну бизге борч этип салгъандыла. Ол да уллу ишлерибизден бириди. Жангы окъуу жылда юч форум ётдюрюрге муратыбыз барды. Иш кёпдю, иш барады, онгубуз барды, къолубуздан келеди, Аллах айтса.