Андан бери жюз жыл озгъанды…

Хапар

Аллахха шукур, бюгюн да кёрдюк жангы кюнню жарыгъын. Ариу, чууакъ кюн бийикледен къарайды, кёз къамата. Ол, шаркъдан чыгъып, жерге жылыу, жарыкълыкъ жая, бизге да жетгенди. Анга да алгъыш эте, асхут заманнга ныгъышха чыкъдым. Алгъадан келиучю нёгерлерим алыкъа кёрюнмейдиле. Охо да, келирле. Алыкъа кюн алда. Аурукъсунуп къалмагъы эдиле ансы. Заманларында къаллай жигит жашла болуучу эдиле.

Ишчи жашла. Кюннге гектар жерни чалып чыгъар эдиле. Чынар тереклерича, субайла, ташны сыгъып, сууун чыгъаргъанла. Бюгюнлюкде уа заман хорлай тебирегенди аланы. Сёзлери, жюрюшлери сабыр болгъанды. Не этериксе?! Заман жеринде турмайды. Чабады, жортады, кесиникин алмай къоймайды.

Кёзню жумуп ачхынчы, къарт болуп къалдыкъ. Сакъалыбыз къардан, буздан да акъ. Акъ булутланы къуууп айланыучу калак желича, къарап-къарагъынчы думп болуп кетдиле жылла. Аланы кёбюсю къайгъылада, жарсыулада, излеуледе. Къууанчла да бола тургъандыла. Жашау дегенинг алай болур.

Базамагъа олтуруп, ныгъышчы нёгерлерими да сакълай, озгъан жылларымы эсиме тюшюре турама. Къайталсам эди энтта бир ары бир кесекчикге окъуна, бир такъыйкъачыкъгъа. Жокъду ары жол да, ыз да. Жаланда эсгериуледе турадыла ала.

Ма бюгюнча жангыз кесим олтурсам ныгъышда, озгъан жылларым терк-терк келедиле эсиме. Бир жол атам бла тау жайлыкълагъа баргъан эдим. Оналты жылым бола эди. Ючюнчю нёгерибиз Ахмат эди, атам бла тенг киши, аны иги нёгери.

Юч терек жайлыкъгъа баргъанбыз – уллу ариу ёзен, тёшю, сырты, тюзю да бар, жап-жашил кырдыгы. Аны ортасында юч эмен терек ёседи. Андан аталгъанды жайлыкъгъа ол ат. Аладан сора бу тийреде терек жокъду. Ёрге жаны бийик къаялагъа тиреледи. Аны бир мюйюшюнде уа уллу дорбун барды. Къошубуз олду. Юч терекни тюп жаны да тик къаяды. Малла ол ортада кютедиле. Не энишге неда ёрге къачып кеталлыкъ тюйюлдюле.

Эки парий барды да, бизден да ала сакъдыла маллагъа. Эрттенликде отларгъа жиберсек, биргелерине баргъанлай турадыла. Аладан сора да юч ат, беш сауулгъан ийнек бардыла.

Эрттенликде ийнеклени сауабыз, сютню жарашдырабыз. Сора малланы барын да отларгъа къыстайбыз. Алай эте, жайны эки айы озду. Бир кече Ахматны къарыны къаты ауруйду. Эрттенликге дери кеси да жукъламайды, бизге да жукъу бермейди.

Танг жарый тебирегенде, атам эки атха иер салады. Бирине Ахматны олтуртады, экинчисине кеси минеди. Манга уа былай дейди: «Къачан къайтырыгъымы билмейме. Маллагъа сакъ бол. Бу тийреге къарарыгъынг да келир. Тёгерек-башха къара. Тийре бла иги шагъырей бол. Къаяны ёрге жанында уллу дорбун барды, ичинден суу чыгъады. Ары барма. Аны иеси барды. Кесине да Иели дорбун дейдиле. Не да болсун, ол жанына барма, дорбуннга кирирге жарамайды. Къатына барсанг окъуна, иеси сызгъырып, ыразы болмагъанын билдиреди. Аны ичине уа алыкъа, мен билип, адам кирмегенди. Не да болсун, жашым, ол жанына барма».

Ала кетгенлей, малланы саууп, сютлерин бишлакъ этеме. Малланы отларгъа къыстайма. Сора къош аллына келип, уллу шинтикге олтурама. Кюн къыздырады, тардан келген желчик да чачымы тарайды.

Сейирди адам дегенинг. Этме деген затынгы этерге нек ёч болур? Ары барыргъа жарамайды десенг, ол ары барып, нек барыргъа жарамагъанын билирге сюеди. Аны кёрюрге жарамайды десенг, не да этип, анга къараргъа кюрешеди.

Мен да алай болдум. Тура кетдим асхут заманнга дери, сора эки атар ушкокну да алдым да, дорбун таба тебиредим. Тик ёрге да ёрлей, сёдегей да бара, дорбун аллына жетдим.

Бийиклиги – юч, энине да андан кенгирек аркъа маталлычыкъ. Кертиси бла да ичинден суучукъ келеди, ариу зынгырдауукъ таууш этип, тюз да ортасы бла. Адам къол бла ишлеген илипиннге ушайды. Босагъасында сыйдам гыйы ташладан юч тапка. Аладан ётгенимлей, уллу отоугъа кирдим. Аны ары жанында дагъыда юч тапка. Дорбун а андан да ары тереннге кетеди, къыйыры кёрюнмейди. Суу андан ичинден келеди. Мен да алагъа къарай, сейир эте тургъанлай, аркъамдан бир жел урду. Сора бираздан дорбун ичинден сызгъыргъан таууш чыкъды.

Дорбундан тышына чыкъсам, сызгъыргъан таууш аз болады. Ичине кирсем а, уллуракъ эшитиледи. Кертисин айтсам, жюрекге къоркъуу салгъан таууш. Аны ичинде бир уллу жаныуар болур деп, акъыл да этдим.

Алай, бу тийреде жаныуар болса, маллагъа зараны жетерик болур эди, дедим дагъыда. Сора, не болса да болсун деп, ушкокну дорбун ичине буруп атдырдым. Окъну барып тийген тауушу эшитилди. Андан башха бир зат да угъай.

Сызгъыргъан таууш а чыгъады. Мен да энди не этейим деп тургъанлай, тардан келген жел биразгъа тохтады. Ол кезиуде сызгъыргъан таууш да жокъ болду. Бу жел бла байламлы болур деп сагъыш этдим да, дорбунну ичине теренирек кирдим. Бир тюрлю таууш жокъ. Жаланда суучукъ зынгырдап барады дорбун ичи бла.

Дорбун иги да теренди. Дагъыда бираз арлакъ барып къарасам, бек къыйырында кюн жарыкъ эследим. Тюзюнлей ары барама. Жарыкъ тийген жерде бурунладан къалгъан от жагъа, гыйы ташладан тёгерек къаланып.

Тешикни уа адамла кеслери ишлегендиле тютюн кетерча. Дорбунну къыйырында ташладан къаланып тапчан. Суу аны ары жанындан чыгъады къаяны жарылгъан жеринден.

Ким биледи, къайсы ёмюрледе этилген зат болур эди. Озгъан жыллада бизнича бир малчыла тургъан болурла мында.

Сора ангыладым сызгъыргъан тауушну жашырынлыгъын. Тардан келген жел дорбуннга киресе, тар ожакъ бла сызгъырып чыгъады.

Аны ангылагъаныма да къууанып, ызыма тебирейме. Болсада, дорбундан тышына чыгъып кетгинчи, былай мен ангыламагъан зат мени ашырып келгенча аллай бир сезим а бар эди. Ингир алагъа къошха жыйышдым.

Экинчи кюн атам да келди. Жангыдан малгъа къарау иш башланды. Жюрегин къыйнамайым деп, атама дорбуннга баргъанымы юсюнден айтмадым.

Андан бери жарым жюз жылдан атлагъанды. Ол жанына андан сора бир да бармагъанма. Иели дорбунну хапарын элде бюгюн да айтадыла. Сызгъыргъан тауушну кертисин а билмейдиле.