Эрттегили сейирсиндирме хапарла

Бизни халкъда бурундан келген аууздан ауузгъа айтылып жетген кёп сейир хапарла, таурухла жюрюйдюле. Аладан бирлерине тынгыласанг, ийнанырыгъынг окъуна келмей къалады. Алай ол затла жашаудан алыннган шартла болгъанларын биле, сагъыш да этесе. Аллай хапарланы бизге хурметли эгечибиз Улбашланы Саният жиберип тургъанды. Аладан бирлерин биз бюгюн жангыдан басмалайбыз. Бу хапарланы уа анга кеси заманларында аны эллилери, жууукъ адамлары, ыннасы, анасы айтханларын да белгилерге тийишлиди.

***

 Уллу Ата журт уруш  башланыр аллында, юйлеринден узакъ болмай, суу боюнунда уллу ташны къатында ойнай тургъан алтыжыллыкъ жашчыкъ тас болуп къалгъан эди. Хабазны уллусу, гитчеси да, аягъы юсюне болуп, жашчыкъны кёп излегендиле. Балыкъ сууун да къармап, жукъ табалмагъандан сора, тюнгюлюп къалгъан эдиле.

Урушну, кёчгюнчюлюкню да сынагъан халкъыбыз, онюч жылны сюргюнлюк сынап туруп туугъан жерине къайтады. Бирле, оюлгъан, чачылгъан юйлерин жангыдан ишлеп, бирсиле киргинчиледен кеслерини юйлерин сатып алып, ата-бабаларыбызны жерлеринде жангы жашау этип башлайдыла. Колхозла къураладыла. Ауар сыртында колхозда къабартылыла кёп эдиле. Таулу тиширыула ийнек саууп, бишлакъ, къаймакъ, айран этип, колхоз ишде тири урунадыла. Кюнлени биринде бир черкес малчы жаш: «Мен нек эсе да кесими таулу халкъдан сунама, сизни тилигиз манга бек жууукъ да хычыуун да кёрюнеди» – деп, анда ишлеген бир огъурлу, таулу тиширыугъа ичин ачды.

Ол тиширыу Зухра эди, тёрт ёксюз къолуна къарагъан. Зухра, жашха жарсып: «Элге къонакъгъа кел да, тёгерекге-башха къара, эсинге жукъ тюшер эсе уа. Соргъан-сурагъан да эт, уруш аллында алтыжыллыкъ жашчыкъ тас болуп, биз аны таш юсюнде къалпакъчыгъын тапхан эдик. Анасы бюгюн да жилягъанлай турады». Черкес жашны Улбашлары жашагъан жерге (жашчыкъ алайда тас болгъан эди) элтедиле. Жаш, ол уллу ташны кёрюп: «Ма, алайда къамичи бла ойнай тургъанымлай, бир атлы жете келип, мени сермеп, ат боюнуна алгъан эди. Сора жамычы тюбюне букъдуруп, элтип барып, бир кишиге берген эди. Ол да жамычы тюбюне букъдуруп, башха элге жетгинчи, атын чапдыргъанлай барады да, мени сабийи болмагъан къаратон эгечине береди.

Артда мени кесине жаш этген анагъа сабийле туугъан эдиле. Мен тилими да, къайсы элден болгъанымы да, сабийликден унутхан эдим. Алай бир жол къарындашларым бла мен, чек тарта, даулаш болабыз. Ол заманда бир къарындашым ачыуланнган къызыуу бла мен аладан болмагъанымы айтып иеди. Сиз манга: «Нек мудахса былай?» – деп сора-сора тургъансыз, мен а тау тилни ариу макъамы таныш кёрюнюп, аны тансыкълай эдим».

Жашны анасына кёргюзтгенлей окъуна, ала бир бирлерин таныйдыла. Къурманлыкъгъа жыйылгъан эллиле, жууукъла да: «Элинге, жеринге, тукъумунга кёчюп кел, дегенлеринде: «Угъай, айып этмегиз, мен ёсдюрген атамы тукъумун жюрютеме, юйдегим, сабийлерим да алай. Кесим да жаш адам тюйюлме, асыры кеч табылгъанма. Анама келе-келе турлукъма, жууукълукъ да жюрютюрюкме», – деген эди. Бу хапарны мен хабазчыладан эшитип билеме.

***

Урушну ал жылларында колхозну жылкъысы тас болгъан эди. Табылгъан эр киши жылкъыны излей жайылады. Мени юйдегим да чечен жанына барайым деп, атына минип кетеди. Кече сабийлени да тынчайтып, тышына къулакъ салып турама. Эшикге да чыгъама, алай, не медет, къымылдагъан жокъ. Тангнга кёз къысмай чыгъама. Экинчи кече уа, тюнгюлюп, бир да иги хапар сакъламайма. Ючюнчю кече, халкъ тынчайгъандан сора, мени да жукъу къысып къоймагъы эди дей тургъанымлай, эшикден мен танымагъан бир ауаз келеди: Ол ауаз «Гокка» деп, атымы айтады да, манга боллукъ болгъанды деп чыгъама: «Кел, жууукъ бол, ким эсенг да», – дейме, адам эслемесем да.

Тюрслеп къарасам, арбазда челек, къошун тагъыучу узун агъачны къыйырына олтуруп, эки аягъы да жерге жете, адамгъа ушагъан бир затны кёреме. «Бар да тынчай, бусагъат эринг жетеди», – дейди да, ол думп болуп къалады. Танг эрттен а ат кишнеген, ат туякъ тауушдан уяннган эдим. Жылкъы да табылып, адамым да юйге сау-саламат жыйылгъан эди.

***

Мени къарт анам Уяналаны Татарны къызы Гокка бир намазын къоймагъан, терс адамгъа терслигин артха салмай айтхан, намыс ала да, бере да билген, аллай акъыллы тиширыу эди. Бир жол мен къарт анам бла «Къулакъ ичинде» (Хабазда аллай тар, ариу да жерчик барды) бахчабызгъа бара тургъанымлай, бир уллу жилянны кёрдюм, къарт анам а, дууа окъуп, жилянны бара тургъан жеринде жукълатып къойгъан эди.

Туман кюн адам болмагъан жерде, биреу атынгы айтып сёлешсе, хыны этме. Неда, билмей тургъанлай, къулагъынга атынг чалынса, юйден чартлап чыгъып: «Сен кимсе?» неда «Не этесе?» – деп къаты сёлешсенг, ол къаргъап кетеди. Ариу ён бла: «Кел, юйге жууукъ бол» неда «Байча, Байча», – деп чыкъсанг, алгъыш этип кетеди», - деп, къарт анам алай юйретиучю эди.