КИШИ ЖЕРИНДЕ УШАКЪ

Болгъан иш

Журтубуздан узакъда таулу адамгъа тюбегениме къууанып да бошагъынчы, аны кеси элимден болгъаны ачыкъланып, эгечиме тюбегенча жарыгъан эдим. Ол кюн эшитгеним эсимде тургъан жарты-къурту эсгериулерими толтуруп, адамны къадары былай ажымлы болгъанына жангыдан кюеме. Аны, анда Малкъардан келген адам болгъанын билип, манга къызы келтирген эди. Сора экибиз да миллет ашарыкъла болгъан къанга артында олтуруп, ушакъ этебиз.

– Мында ашны асламын ат этден этедиле, алай а мен аны ашаялмайма, юйреналмагъанма, – дейди башында къараны, баям, акъ эрттеден хорлагъан ушагъыулу тиширыу, бауурсакълары болгъан табакъны бла сют башны манга тюрте. – Жубана тур, башха зат келтиргинчи.

Къызы ашыгъышлыды да, биз аны тыймайбыз.

– Ёсген элиме, ата-анама, ахлуларыма тансыкълыгъым ёлтюре турадыла мени, – дейди тиширыу, къызы эшикни ары жанындан этгенлей. – Адам бир заманда да тюзеталмазлыкъ ишни юсюнден сагъыш этген иги тюйюлдю. Ол хайыр бермезин, аны къой, жюрек ауруу тапдырмай къоймазлыгъын да биле тургъанымлай, бирде кесими тыялмай къалама. Айхай, къырып кетералсанг а мында болгъанны, – деп къошады ол, кёкюрегини сол жанын кёргюзте.

Ол мылы къарамын терезеге иеди, тынгылайбыз. «Не этесе?» – дегенча, мутхуз кёк терезеге жууугъуракъ келеди.

– Эрттеми кетгенсе бери?

– Бек эртте, – дейди шош Зулийхат.  Сора ашыгъышлы: – Атам, анам да сау эдиле ол заманда, – деп къошады. – Узунду мени хапарым. Узун да, мудах да.

Зулийхатны хапары

Туугъан сюргюнде этгенме, эсли къызчыкъ болуп келгенме, миллетибиз артха къайтханда. Къыргъыз нёгрлериме къагъыт жазгъан, аллай къызчыкъ. Эсингдемиди, суу боюнунда саман кирпичге топуракъ малтагъаныбыз? Артда уа чабып суугъа киргенбиз. Алай а сен гитчечик эдинг ол заманда. Къайдан эсингде тутарыкъса?

– Угъай эсимдеди, – дейме, кёз аллыма къурутургъа деп салыннган, ючгюл тизилген топуракъ бла салам къатыш кирпичле келе.

Ала бла бирге, нек эсе да, суу жагъада къанатлыланы аякъчыкълары къойгъан ючгюл ызлыкъчыкъла тюшедиле эсиме.  Зулийхат уа хапарын айтады:

– Уллу юйюрде ёсгенме. Къарындашымдан сора экинчи эдим. Ол а университетде окъугъан жаш, юйюбюзню угъай, тукъумну да ёхтемлиги ол заманлада. Ызымдан да юч къыз бла жаш. Гитчебиз Харунчукъ. Энди адам артыкъ сукъланырча болмасам да, тилегенле уа шо ол заманда окъуна чыкъгъандыла. Залкуф деп бир жаш, бизни бла къоншуда нёгери жашай эди да, андан чыкъмаучу эди, мени кёрюрге сюйюп. Аланы уа бир аламат ёсмезлик къызчыкълары бар эди, гитчечик, энди школгъа жюрюп башлагъан, чалыны ары жанындан къарап: «Зулийхат, Залкуф а биздеди», – деп къозутуучу эди мени.

Бир иги тюкенчи бар эди бизни тийреде, биле эсенг, Азрет деп. Ол хар заманда: «Зулийхатны мен тюкенчи этерикме», – деучю эди да, школну бошагъанымлай, алты ай окъугъанма тюкенчиге. Ишлерге уа тюшмегенди. Къачырып кетген эди баш ием. Залкуф угъай, башха. Бирде къоншубузда бир тиширыу ёледи да, аны къайгъы сёзюне, дууасына келедиле башха аууздан ахлулары. Ол заманда аллай ишге колхоз машинаны тилеп алыучу эдиле, ансы иели машинала былай эркин жюрюмегендиле. Ол шофёр жашны атам алып келген эди юйге, сууукъда жунчуп турады деп. Артда ма ол къачыргъан эди мени кеси элине.

Къарыусуз жашай эди баргъан юйюм. Энди ол заманда артыкъ онглу жашагъан да жокъ эди.  Алай а биз къолайлыракъ болур эдик. Ала уа, атасыз юйюр, юч жаш, юч къыз. Бизни терк окъуна айырып, Ставрополь жанында къойлагъа ийген эдиле. Сабийден аурур заманым жетип, юйюме келеме. Андан къутулуп, анамы къолунда ай бла жарым туруп, ызымдан баш ием бла къайын къызым келедиле да, адетдеча, ашырады анам. Энди анам дегенлигиме, юйде гелля эди оноучу. Тынгылы, нени да билген адам.

– Гелля, къыйналырыкъды къызынг. Биргесине Сапиятны иерми эдик? – дейди анам.

– Къыйналыб а… Жангыз сабийге къараялмаймыды? Кёзю ачылгъынчы киши юйюне бара билген анга да юйренир, университет тюйюлдю да бу.

Гелля «университет» деген сёзню бек сюйюучю эди. Бютюнда къарындашым Мухаммат ары киргенли. Бек жарсыгъаным а – гелля ыразы тюйюл эди мени юйюр къурагъаныма. Алай а мен да кесими тыйдырмай бармагъан эдим. Къачырып элтген эдиле ансы. Ариу айтдыла да, алдадыла. Кёпмю керекди сабий къызгъа? Къайсы тиширыу да биледи ол болумда устала ишни къалай жарашдырыучуларын. Анам а жарсый эди:

– Эл ичинде турса да бир иш, къош къыйырында къалай боллукъду, алыкъа кеси кесине келмегенди сора?

– Кесинг да бар, угъай демейме, – деп, хорлатхан гелля юйге кирип кетген эди.

Алай бла, къайын анама да кёрюнюп, къошубузгъа кетебиз. Къызы баргъан жеринден жарашмай келип, ауара башын басхан къайын анам да мында бир кесек тур деп айталмайды.

Барабыз, Сапият айны ичинде манга болушуп турады анда. Ол жыл окъуугъа кирир заманы эди. Кетеме дейди да, баш ием, ишинден тилеп, юйге элтип келеди.

Ийнанамыса, ол иш къалай болгъанын, ол аны къалай алдагъанын бюгюн да айталмайма, Сапиятны бизникинден ауурлугъу болуп чыгъады. Аны билгенинде, ол кесин Бахсан суугъа атаргъа барады Лашкутада анамы эгечине. Ол а. Аскерхан, бир огъурлу адам болуучу эди, муну къайгъысын ангылайды да, оноуун этеди: Къыргъызстаннга жибереди мында къалгъан эгечлерине. Бирлери, Азинат деп, мында къалгъан эди, къыргъызлыгъа барып.  Энди ол затланы мен андан-мындан эшитип билгенме. Атам, анам, къарындаш, эгеч да ол затны билгенде, мени харам этип къойгъандыла. Мени уа не терслигим? Гелля уа. харип, ол иш ачыкъ болгъандан арысында ныгъышха чыгъып окъуна олтурмагъанды дейдиле. Артда кичи эгечлеримден бири келип кетген эди да, ол айтханды бу затланы. Баям, бу кюйюп бошамагъан жюрегим эрип тауусулсун деп.

Нёгер къызым болуучу эди Гюльзат деп Къыргъызда, биз мында болгъанда, къоншуда жашаучу. Сабийликден къагъыт жазып тургъанма анга. Болумуму айтханымда, ол чакъырып, туугъан элиме къайтама. Экинчи сабийими да ол заманда тапханма. Жыл жарым озуп келген эди ызымдан ары эрим. Кечеме. Кечмей да не амалым – баш тутар онгум жокъ къагъанакъ сабийле бла. Бу сен кёрген къыз а кичимди. Артда туугъанды.

Азинат келе-кете турады. Анга, аны ариу юйюрюне мен бек ыразыма эгечим Сапият, кесим ючюн да. Сапият да эрге баргъанын эшитеме. Элибизде-жерибизде болса, ол бедиш бла баралгъан да этмез эди. Къыргъызлыла уа сабийни бек сюедиле. Къалым бере туруп, эки кере аслам берген эдиле, эки башлы болуп келеди келинибиз деп, деучю эди ана эгечим. Жарлы Азинат ауушхандан сора, жарлы болмай а, бизни айыбыбызны кесине алып, аны жууаргъа кюрешип тургъанды сора, жашлары шахаргъа кетип, юй бош болады да, ары чакъырадыла бизни. Бир юйчюк да ишлеген эдик ол заманнга, алай а Азинатны юйю андан къайда къудуретли эди. Бюгюн да мен анда жашап турама. Эгечим бла бир элде. Ол ауушханды. Не Сапият харип, не мен бир заманда да артха къайтып баралмагъанбыз Малкъаргъа. Ол ары термилгенден ёлген сунама мен.

Андан ары хапар биллигим келип:

– Блинаны уа жашы не болду? – дейме.

– Ол къызым бла келген къарамыйыкъ ол эди, – дейди ушакъ нёгерим. – Атасына ушагъанды сыфаты. Къылыгъы ушамасын ансы, – деп къошады ол.

– Сора баш иенг а къалайды?

– Дуниясын алышханды ол да. Аллах гюняхларын кечсин. Ата-анама асыры тансыкъ болгъандан, жюрегим талай, бирде ол этгенни айтып жилясам, ана эгечим а, Азинат: «Жиляма. Зулийхат, Аллахны буйругъу болмай, адамны башындан тюк да тюшмейди. Бу сабий тууаргъа керек эди да, ол гюнях да, баям, андан этилгенди», – деучю эди. Алай а ол асыумуду, нени да унутуп, тынчайып къалырча?

Сапият да кечген эди бизни. Ол беш сабий ёсдюргенди. Кеси уа аланы къууанчларын да кёргюнчю жокъ болуп кетгенди. Киеу да алай. Бир да огъурлу адам эди ол…

Зулийхат ийген саламны айтыр ючюн, барама элге, сора къарайма ол термилген элиме, аны къуршалагъан таулагъа, чегет орманнга, кюнлюмде сары къаялагъа, баргъан суугъа, къуш къалкъыгъан бийиклеге…