Ырхы басханны баш сылтауу неди?

Тырныауузда озгъан эки ыйыкъны ичинде ырхыла келип социал инфраструктурагъа уллу халеклик салгъандыла. Аны бла байламлы шахарчыланы эм туристлени да къоркъуулу районладан башха жерлеге кёчюрюрча мадар этилгенди. Болумну юсюнден толуракъ билирча биз эксперт, география илмуланы доктору, профессор, Бийик тау геофизика институтну гляциология лабораториясыны таматасыны къуллугъун толтургъан Наталья Кондратьева толу хапар билдиреди.

Ол айтханнга кёре, ырхы басханыны баш сытауларындан бирлери къаты жауунла бла исси кюнледе бузланы къыстау эригенлериди. Бир къауум заманны суу бийикде кёлледе жыйыла кетип, сыйынмай тюбюне ычхынады. Экспертле айтханна кёре, бу жол ырхы бла Бахсан суугъа 6-7 миллион кубометр тенгли суу къошулгъанды. Тырныауузда ырхы барырча ызны хайыры бла иги кесек адамны жашауун сакъларгъа жарагъанды. Саулай алып айтханда, 25 жылны ичинде анга эки уллу ырхыгъа тёзерге тюшгенди. Аланы кезиуюнде бир кесек тозурагъанлыкъгъа, энтта да кёп жылланы борчун толтурурчады.

- Кертисин айтханда, хар ырхы келгенден ызны тазаларгъа, керек болса, ремонт этерге тийишлиди. Андан сора да, тинтиуле бардырып анга кёре игилендирирча мадар этилсе да, аламат боллукъ эди, - дейди профессор.

Ол айтханнга кёре, Къабарты-Малкъарны бийик тау жерлеринде ырхыла апрельден башлап октябрьге дери келедиле. Тюбюрагъында уа ол мартдан ноябрьге дери созулады. Къыш кезиуде да кюн жылынса келиучюдю. Болсада аны тирилген, кюч алгъан заманы майда башланады эм жайны ахырына дери барады. Кюн жылынса, бютюнда жай чилледе бузла къыстау эрийдиле, анга жуунла да къошуладыла.

 Бу жаны бла эм къоркъуулугъа Бахсан сууну бойну саналады. Мында ырхыла бирси жерледен кёбюрек келедиле. Сёз ючюн, Гирхожан суу 4-6 миллион кубометр суу къыстырыгъы бла Шимал-Кавказда окъуна эм кючлю ырхы ызладан бирине саналады.   

Чегем эм Черек сууланы бассейнлери да ырхыла къуралыргъа къоркъуулудула. Болсада кёбюсюнде бу жерледе ырхы адам аз жашагъан жерлени басады. Аланы кезиуюнде Булунгу бла Эл-Тюбюню, тёбентин орналгъан эллени да, орамларын, биченликлеге, жайлыкълагъа баргъан жолларын талап тозуратады. 

- Бюгюнлюкде ырхы къачан келлигин тюз айтырча онг жокъду. Болсада бу жаны бла тинтиуле барадыла, анга кёре жууукъ заманда жетишимле болдурурла деп ышанырчады. Сынам кёргюзтгенича, къаты жауунла барсала эм кюн аслам заманны къыздырса, ырхы келлиги баямды. Иги кесек заманнга прогноз этерча уа, ырхы келген ызлада болумну тинтирге, контроль бардырыргъа тюшерикди. Анга да къарамай, таукел бир зат айтырча амал жокъду.

Ырхыны тыяргъа онг болмагъанлыкъгъа, ол халеклик салмазча, уллу къоранчлагъа келтирмезча экспертлени оюмларын эсге алыргъа, шахар тийрени эм башха объектлени да энчи проектле кёре жарашдырыргъа керекди, - деп къошады Наталья Кондратьева.