Урунууну бошагъанлагъа эсгертиуле

Жыл саны жетип, башха иш табып неда бир башха сылтау бла уруннган жеринден кетгенлеге право жаны бла талай затны билирге керекди. Аланы бу материалда тынгылы ангылатыуну дурус кёргенбиз.

Алай бла инсан ишинден кеси ыразылыгъы бла чыгъа эсе, ол оноууну юсюнден иш бла жалчытхан организациягъа кетерини аллында азындан эки ыйыкъдан алгъа билдирирге керекди. Бу болжал адам заявленияны берген кюнюнден башлап, ол отпуск неда больничныйде эсе да, саналып башлайды. Белгиленнген заманны ичинде ол ишин бардырыргъа тийишлиди. Эки ыйыкъны ишлерге унамагъанлагъа, организация анга ол заманны сылтаусуз келмегенча «прогулла» жазаргъа эм аны ишден кеси ыразылыгъы бла угъай, жорукъланы бузгъанча чыгъарыргъа боллукъду. Заявленияда ишден не хыйсап бла кетгенигизни юсюнден жазаргъа керек тюйюлдю. Алай эки ыйыкъны ишге жюрюяллыкъ тюйюл эсегиз, къаллай сылтауугъуз болгъанын билдирирге тийишлиди. Аллайлагъа аскерге къуллукъ этерге чакъырыу, пенсиягъа чыгъыу, орта неда бийик усталыкъ билим бериу учреждениягъа окъуугъа кириу, иш бла жалчытхан организация Урунуу законодательствону бузгъаны, ауругъан адамгъа къарагъаныгъыз, жашаргъа башха жерге кёчгенигиз эм башхала саналадыла.

Адам больничныйде эсе ишден ол жангыз да кесини ыразылыгъы бла кетерге боллукъду, иш бла жалчытхан ауругъан кезиуюгюзде сизни ишден чыгъарыргъа эркин тюйюлдю. Заявленияны больничныйге барырдан алгъа берген эсегиз, приказ анда айтылгъан кюннге этилликди, ол болжалны тюрлендираллыкъ тюйюлдю. Къагъытланы инсан сау болгъанындан сора алыргъа боллукъду неда, сюйсе, аланы анга почта бла иерикдиле. Алай инсан ишге кетерге оноууну юсюнден сокъураныргъа да болады. Быллай кезиуледе ол заявлениясын артха алыргъа боллукъду, жангызда иш бла жалчытхан учреждение аны орунуна башха специалистни чакъырмагъан эсе.        

  Ишден кетгенде бухгалтериядан ахыр эки жылгъа хагъыгъызны юсюнден справканы, уруннган кезиуде Пенсия фондха ётдюрген тёлеулени юсюнден къагъытны, иш бла байламлы башха документлени шагъатлыкъ этилген копияларын алыргъа жарарыкъды. Урунуу китапда жазыула тюз этилгенине къарагъыз. Анда ишге къачан келгенигиз, къуллугъугъуз, андан не заманда эм къаллай сылтау бла (кесигизни ыразылыгъыгъыз бла, сокращениягъа тюшюп, жорукъланы тутмагъаны ючюн къысталып неда башха чурумла бла) кетгенигиз белгиленирикди. Жангы ишге киргенде ала барысы да эсге алынырыкъдыла. Книжканы бермегенлерини хатасындан башха ишге киралмай тура эсегиз а, алгъыннгы жеригизден компенсация излерге боллукъсуз.

 Иш бла жалчытхан организация ишден кетиуню юсюнден заявлениягъа къол салмазгъа неда аны болжалын созаргъа умут этерге да боллукъду. Былайда эки амал барды: биринчиси, заявленияны заказной письмо бла почта бла иерге. Экинчиси, заявленияны эки къагъытда жазып, бирин секретарьда мухур салдырып къояргъа, бирсин да, эсепге тюшюртюп, кесигизге алыргъа керексиз.

Сокращениягъа тюше эсегиз неда уруннган жеригиз жабыла эсе, кеси ыразылыгъыбыз бла кетебиз деп заявление жазмагъыз, ансы компенсация тёлеулени алалмагъанлай къаллыкъсыз. Бу ахча башха иш тапхынчыгъа дери керек боллукъду, ол эки айгъа дери тёлеунюучюдю. Урунуу бла жалчытыу арагъа эсепге сюелсегиз, ючюнчю айны да ахчагъызны аллыкъсыз, бу жумушну тюз да ишден кетгенлей тамамларгъа керекди. Фирма жабылгъаныны неда сокращенияла боллугъуну юсюнден билдириуню эки айгъа алгъа жазып билдирирге керекди, сёлешип айтыу саналмайды. Ишден андан алгъаракъ чыгъарсала, хагъыгъызны белгиленнген болжалгъа дери орта эсеби бла тёлерге керекдиле. Сора, расчёт къагъытланы да тинтигиз, бир-бирде иш бла жалчытыу аралагъа эсепге тургъан банкрот предприятиядан ахча сакълагъандан эсе файдалы болуучуду.

Организация ишчисин къуллугъундан эркин талай сылтау бла этерге боллукъду: предприятие жабылгъаны, инсан анга салыннган борчланы толтурмагъаны, сылтаусуз ишчи жеринден тёрт сагъатдан кёп заманнга кетгени, ишге кеф болуп келгени, урлагъаны, жашырын затланы ачыкълагъаны, жорукъланы бузгъаны ючюн башха адамланы жашауларына эм саулукъларына къоркъуу салгъаны эм башхала. Аланы талайында медицина экспертиза неда аттестация (профсоюзну келечисини къатышыу бла) этилирге керек болуучуду.

Штатны къысхартханда фирмала адамланы ишден кезиу-кезиу чыгъарадыла, закон бла ишде ахыр такъыйкъагъа дери къалыргъа эркин адамла бардыла. Ол къауумгъа сабийлери болгъанла, сакъатла, ишде чып тюшгенле, юйюр тутханла киредиле. Сокращениялагъа арталлыда баладан ауурлукълары болгъан тиширыула эм юч жыллары толмагъан сабийлени ёсдюргенле,  14 жыллары толмагъан сабийлерин жангызлай ёсдюрген эм 18 жыллары толмагъан сакъат сабийлерине къарагъан анала тюшмейдиле. Бу къауумгъа балаларын жангызлай ёсдюрген атала, осуятла да киредиле.

Была барысы да ишлерин тас жангызда предприятие жабыла, урунуу келишимни болжалы тауусула, предприятие башха жерге кёчюп, тиширыу ары барыргъа сюймей, урунуу болумланы жаратмай эсе этедиле. Битеу башха болумлада, юлгюге организация ишден кеси ыразылыгъыгъыз бла кетиуню юсюнден заявленияны зор бла жаздыра эсе, профсоюзда неда урунуу инспекцияда болушлукъ излегиз. 

Законодательствогъа кёре, адам ишден сынау кезиуню ичинде кете эсе, эки ыйыкълыкъ болжал юч кюннге дери къысхартылады, ишден организацияны башчысы чыгъа эсе уа ол бир айгъа дери кёбейтиледи.    Иш бла жалчытхан организацияланы араларында уруннганланы сынау кезиулени керекли кадрланы жыяр ючюн угъай, учуз ишчилени табар ючюн бардырадыла. Болжал жетгенлей а, хакъларын тёлемей, фирмадан чыгъарадыла. Законодательствону билмегенле кеслерини эркинликлерин къорууламайдыла. Закон а былайды: инсан сынау халда ишге киргенини юсюнден келишим тауусургъа керекди, тёреде бола келегича, ол юч айдан кёпге созулмайды. Ол заманны ичинде инсан анга салыннган жумушну толтуралмазлыгъы ачыкълана эсе, организация аны ишге алмагъаныны юсюнден болжал бошалыргъа юч кюннге алгъа билдирирге керекди. Андан кечге къалса, адам ишден битеулю жорукълагъа кёре кетеди.

Пенсиячыланы юслеринден айтханда, ишден чыгъаргъанда аланы жыл санларын сылтаугъа салынмайды. Штатны азайтханда да аланы биринчилени санында къуллукъларындан эркин этерге жарамайды. Чурум саулукъларында эсе да, медицина справка болмагъанлай ала ишлеринден эркин этилмейдиле.

Чекленген онглары болгъан адамланы  ишден чыгъарыугъа законодательство бек сакъды, бютюнда ала сакъатлыкъны ишни юсюнден тапхан эселе. Ишден чурумсуз жангызда 1-чи къауумдагъы сакъатланы эркин этерге жарайды. 2-3-чю къауумда сакъатланы организация онгларына кёре иш бла жалчытыргъа неда аланы урунууларын женгил этерге тийишлиди (сёз ючюн, ишлеген сагъатларын азайтыргъа, кече ишлетмезге, отпускаларын кёбюрек этерге). Бу къауумда адамланы ишден организация талай болумлада эркин эталлыкъды: алагъа деп тынчыракъ жумушла жокъ  эселе, ала берилген къуллукълагъа ыразы тюйюл эселе, жорукъланы буза эселе эм башхала.