Къол тутуп саламлашыу бир бирге ышаныулукъну, шуёхлукъну белгисди

Дуния башында ненча халкъ бар эсе да, ала кеслерини энчиликлери бла ушамайдыла бири бирине. Алай а ушагъан жерлери да болады. Сёз ючюн, къол тутуп саламлашыу. Бу адетни алсакъ, ол да бар миллетледе кесича ангылашынады, сакъланады.

Ол бек эрттеледен келеди – сауут кёп жюрюген заманладан  бери. Адамланы араларында ышаныу болмагъан кезиуледе, тюбешгенле бир бирине къол узатханларыны магъанасы – ала сауутсуз болгъанларын белгилегенликлериди. Онг къолну да андан бергендиле саламлашханда, сауутну аны бла тутханлары, аны бла урургъа боллукълары ючюн.  Ышанмагъан адамлары бла уа саламлашхан окъуна этемгендиле. Аны къой, аланы жууукъ да иймегендиле къатларына.

Къол тутушханда, адамны билегинден тутхан адет да болгъанды. Ол тёре бютюнда Римде бек жюрюгенди. Анда байла-бийле бир бирлери бла кюрешгенде, женгинде сауут букъдургъанла тюбегендиле. Ол саламлашыу къоркъуусузлукъну белгисича киргенди жашаугъа.  

Тиширыуладан аллай хата сакъламагъандыла, аланы къармаргъа да керек болмагъанды. Ол себепден ала бла алгъада къол тутуп саламлашхан адет да жюрюмегенди.  Ол зат энди кенг жайылгъанды – тиширыула эр кишиле бла тенг ишлеп, жашап, баш тутуп башлагъанлы.

Азияны къыралларыны асламысында бек ариу саламлашыу тёре жюрюйдю – къол аязларын бирге тутуп, кёкюреклерине салып, аз-маз башларын энишге этип. Индияда ол адет бек эрттеден келеди. Анга «намасте» («нама» – баш уруу, «сте» – сизге) дейдиле. Йога бла кюрешгенле да хайырланадыла аны бла. Алай бла ала кеслерин аллахлары бла саламлашып, ич тинлерин алагъа къуллукъ этерге хазырлайдыла.

Японияда да барды аллай адет. Анда уа баш уруу юч тюрлю болады: баш къагъыу, белин бюгюп ийилиу, адамны аллында иги да ийилиу. Аны тюрлюсю кимге тюбегенинге кёре этиледи.   Бизде Россейде, саулай Европада да алай саламлашыу тёрели болгъанды. Даражалары эниш болгъанла кеслеринден сыйлыла бла баш уруп саламлашхандыла. Анга кёре, ата-ананы намысы да бийикде жюрюгенин аланы алларында баш уруу, бел ийиу, тобукъгъа туруу белгилегенди. Бусагъатда алай киши да этмейди.  Болсада «анга баш ургъан», «мынга бел буугъан», «тобукъ бюкген» дегенча ангыламла уа сакъланадыла.

Алай а жыйырманчы ёмюрде бизни къыралда Совет власть орналгъанда, ол саламлашыу адамны даражасын сындыргъан, жангы жашаугъа келишмеген эски адетге саналып, жашаудан кете башлагъанды. Ол зат, революциясыз окъуна, Европада да седирегенди. Аны жашаудан кете баргъаны жамауатны тенгши этген шарт болуп чыкъгъанды.

Эрттегили Россейде баш уруу бла бирге къол тутуу адет да жюрюгенди. Сёз ючюн, сатыу-алыу, алышыу этгенле, къагъыт-зат да болмагъанда, бир бирлерине къол берип, аны бла бегитгендиле  келишимлерин. Аны бузгъан а бек уллу айыплы ишге саналгъанды.

Къол тутуп саламлашыу адет бир бирге ышаныулукъну, шуёхлукъну белгисича, ёмюрден артыкъ заманны жашап келеди бизде. Алай а аны да барды чола ангылашыннган халлары: сюймеген адамынгы къолун тутуу жюрек да, акъыл да ушатмагъан ишди. Ол сен бир жанлыракъ турургъа излемеген адам бла сени жууукъ этмейди, эриши зат жагъылгъанча сезесе кесинги. Аны жуууп кетерирге ашыгъаса.

Дагъыда бир къайгъылы шарт барды мында – сен къолунгу узатханда, аны алмагъанла боладыла. Ол къоркъуу бийлегенлени асламысы алгъа къол узатмайдыла адамгъа, артда абызырамазча. Аллай болумгъа тюшмез ючюн, къол узатыуну да кесини энчи жорукълары жюрюйдюле бюгюн. Тиширыу бла эр киши тюбешселе, къолун биринчи эр киши узатады. Тамата бла кичи болсала уа, жыл саны бла гитче къол береди. Иш юсюнде тамата бла аны ишчиси саламлашады биринчи. Эр киши жыл саны бла тамата неда къуллугъу бла бийик эсе, тиширыу саламлашады алгъа.

Англияда аз саламлашадыла къол тутушуп. Ингилизлиле сууукъ халкъдыла деген ангылам да, баям, андан жюрюйдю. Сёз ючюн, школгъа жюрюгенле тенглери бла жылгъа бир-эки кере къол тутушадыла – окъуу жыл башланнганда бла бошалгъанда.

Америкада бла Италияда уа, бизде Россейдеча, тюбешгенде, айырыла туруп да бередиле бир бирге къол.  

Психологла айтханнга кёре, къол тутуп саламлашыу адамны къылыкъ хунеринден кёп шартны ачыкълайды. Къол аязын энишге буруп саламлаша эсе биреу сени бла, ол кесин сенден кючлю сунады. Ол, кеси ангыламай окъуна: «Мынга уа не этсем да тёзерикди», – деп сагъыш этеди. Аны къолун тутханны эсинде уа: «Бу адам мени басынчакъларгъа умут этеди. Сакъ болургъа керекме», –  деген оюм тууады.

Эки адам бир тенгликде берселе уа къолларын, ол бир бирге намыс этгенлерини, бир бирни бирча даражада сезгенлерини, кёргенлерини белгисиди. Бирча даражада тургъанла, сёз ючюн, къырал таматала, бирден тюз тутуп узатадыла бир бирге къолларын.

Къол узатхан къолун энишге айландырып берсе, ол саламлашхан адамын сансыз этгенини белгисиди дейдиле психологла.

Бир кере белгили поэт Владимир Маяковскийни «Клоп» деген пьесасына кёре спектакль салгъанларында, Орус эм совет композитор, пианист, педагог, СССР-ни халкъ артисти Дмитрий Шостакович анга музыка жаза болгъанды. Экиси тюбешгенде, поэт кесин бийикге кётюрюп, саламлашханда эки бармагъын узатханды композиторгъа. Ол а, намысы андан эниш жюрюмеген композитор, бир бармагъын узатып тохтагъанды жууапха. Ол заманда Маяковский, кюлюп: «Сен а узакъ барлыкъладанса!» – деп, къол аязына сыйындырып, алай тутханды аны къолун.

Жууаш, жумушакъ, сабыр адамла саламлашханда къаты къысмайдыла биреуню къолун. Бир-бирле ол шартны адам хыралыкъдан этген сунадыла. Ол а, алай тюйюлдю дейдиле психологла – къоллары бла ишлеген адамла, ала сезимли болур ючюн, аягъан этедиле къолларын, сёз ючюн, хирургла, музыкантла.

Австралияда, Африкада жашагъанланы сейир саламлашыу тёрелери барды. Биринчисинде жашагъанла тепсеп, экинчисиндегиле тиллерин кёргюзтюп саламшадыла. Полинезияда уа – бурунларын бир бирге ышыйдыла. Алада «ол къоркъуу ийис этеди», «бу бушуу ийис этеди», «бу уа насып ийис этеди» дегенча айтыула жюрюйдюле.

Африканы шимал жанында уа бек ариу саламлашыу тёре барды. Ала тюбешгенде онг къолларын алгъа мангылайларына, ызы бла эринлерине, артда уа кёкюреклерине саладыла. Ол а: «Мен сени юсюнгден сагъыш этеме, сени юсюнгден айтама, жюрегими теренинден сый береме», – деген магъананы жюрютеди.

Индияда да ариуду ол адет – къол аязларын бирге этип, къашларыны тенглигинде тутадыла. Кёп заманны бир бирни кёрмей туруп тюбеселе, ала къучакълашхан да этедиле. Алай эр кишиле бир тюрлю – бир бирни къаты къысып, тиширыула уа башха – бири бирини билеклеринден тутуп, жаякъларын бир бирге жетдирип. Гитче сабийлени уппа этерге болады. Ёсселе уа, анасы жашын не къарындаш эгечин къучакълагъан адет тюйюлдю.

Секирип саламлашхан, къолуна тюкюрюп, аны бла къол тутхан тёре да барды. Ол Африкада масаи деген халкъда жюрюйдю. Къаллай бир бийик секирсе, аллай бир намыс этгеннге саналады.

Латин Америкада къаты къучакълап, уппа этедиле бир бирни танышла. Японлулада уа аллай зат жюрюмейди. Ала баш уруп саламлашадыла бири бири бла. Бир бирге тюкюрюп саламлашханла да бардыла дунияда! Кенияда камба деген миллет этеди алай.

Эрттеги египетлиле бир бирни уппа этип саламлашхандыла. Греклилеге да ол тёре аладан келгенди. Тюркде уа къол тутуп саламлашадыла. Тиширыу кеси сюймесе, аны къолун тутмайдыла.

Къол бериуню-алыуну магъанасы уллуду. Сиз къол берирге сюймеген, арталлыда ол затны этмеген адамла болгъанларын эсге алсакъ, ангылайбыз ол шартны. «Мен анга къол да бермем!» – дей эсе биреу, сора къол тутуу аны бир зат бла кёлюн сындыргъанын, жюрегине жара салгъанын бил да къой. Алай эсе уа, къол тутуп саламлашыу бош бир бирге тийиу тюйюлдю, ол бир бирге жюрек ачыкълыкъны белгисиди.