Ислам динни тазалыгъын сакълай

Малкъарны уллу эллеринден бири Кёнделенде революцияны аллында тёрт межгит болгъанды. Аладан бири артда эл клуб болуп да тургъанды кёп жылланы ичинде. Бюгюн а аны сыйлы аты къайтханды. Ол межгитледе сабийлени дин жаны бла юйретген адамланы тизмелеринде Атаккуланы Бекболатны, Энейланы Мухамматны, Ахметланы Локъманны, Чабдарланы Сюлеменни, Къудайланы Нохну эм башхаланы сагъыныргъа боллукъду.

Сюлемен хажи, Баттийни жашы, 1851 жылда Холамда Тотур элде туугъанды. Айтханларына кёре, жашчыкъны къолуна биринчи кере Къуран берген Чабдарланы киеулери болуп тургъан малкъарлы киши Кучукланы Ибрахим хажи болгъанды. Артда аны тукъумуна Моллалары дегендиле, тутхан ишине кёре. Ол адам тау элледе биринчи хаж къылыргъа баргъанладан бири эди. Холамгъа да ислам динни жайгъан миссионер къуллугъун толтура келген эди Малкъардан дейдиле. Анда уа, Чабдарланы къызлары бла юйюр къурап, ол тийрели жамауатха ислам динни фарызларын юйрете жашагъанды.

Ол заманда хаж къылыргъа баргъан къыйын болгъанды. Къыралны казнасына тёленнген ахчаны малла бла санагъанда, жыйырма бла беш ийнекге тенг эди аны багъасы – элли алтын ахча. Ары баргъанла уа, сыйлы Къурандан сора да, медицина, математика, география, астрономия эм башха жаны бла да билим алгъандыла. Моллаланы-Кучукланы Ибрахим хажи да Холамны, Бызынгыны сабийлерин ол кеси анда билип келген  илмулагъа юйретип тургъанды.

Чабдарланы Сюлемен хаж къылыргъа отуз жыллыгъында баргъанды. Андан къайтып, бир ауукъ заманны Холамда жамауат жумушла бла кюрешгенди. Ызы бла, Арапха кетип, анда Каирде дуниягъа айтылгъан, бек эрттегили Аль Азхар муслийман университетге окъургъа киргенди.  Экинчи кере хаж къылыргъа да анда окъуй тургъанлай баргъанды. Каирде окъугъан жыллары кёп тюрлю жаны бла кёз ачдыргъандыла Сюлемен хажиге. Жерни къалайындан да келген ийманлы жашла муслийман, башха билим да алып, бир бири маданиятларын, адет-тёрелерин да танып, ислам динни тазалыгъына таяна, миллетлерини жашауларын тюрлендирирге итиннгендиле.

Ол заманда бу университетни айырмалы бошап, андан ары билимлерин ёсдюрюрге сюйгенлени Европада бийик окъуу юйлеге жибергендиле. Ол жаны бла билим алсам, халкъыма жарарыкъма, жаныма да сууаплыкъ этерикме деп, Сюлемен хажи Францияда Сорбонна университетде медицина факультетге  окъургъа киргенди. Анда дерслени арап тилде да бергенлерини хайырындан, тил билмей, жунчумай, чырмамай, ол медицинадан бийик билим алгъанды. Аны къой, дуния башында бек белгили акъылман, алим, врач Авиценнаны арап тилде жазылгъан «Ауругъаннга багъыуну китабын» малкъар тилге кёчюрюп келгенди. Сюлемен хажи андан келтирген хирург инструментле, хажини къол жазмалары бюгюн да сакъланадыла туудукъларында.

Андан къайтып келгенден сора, бир кесек заманны ол Холамда къадий болуп тургъанды. Ызы бла 1890-чы жыллада Кёнделеннге кёчюп, 1927 жылда дуниясын алышхынчы, анда жашап тургъанды.

Кёнделенде ол заманда, алда сагъыннганыбызча, тёрт медиресе ишлегенди. Аланы бирине бир заманда Чабдар улу таматалыкъ этип тургъанды. Бир элге ол кёп болгъаны туурады. Алай бери тыш жерледен келип окъугъанла да аслам эдиле. Бютюнда Къарачайдан. Чабдар улуну белгили сохталары кёп болгъанды. Сёз ючюн, малкъар адабиятны мурдорун салгъан Мечиланы Кязим хажи, Къабарты-Малкъарны халкъ поэти, тарыхчы, этнограф Шахмырзаланы Саид.

ХХ-чы ёмюрню бек белгили адамларындан бири Алийланы Умар бла революционер Мусукаланы Ахмат да анда бирге окъугъандыла, артда Темирхан-Шурагъа (Буйнакск) барып, анда да билимлерин ёсдюргендиле. Аладан сора да, аны къолунда дарман этерге юйреннгенле да болгъандыла.  

Элде жюрюген хапарлагъа кёре, ол дарман хансланы, ала бла бакъгъан амалланы да бек уста билгенди. Аны юйю алгъада межгит, артда, советлени заманында, эл клуб,  бусагъатда къайтып межгит болгъан махкемени жанында эди. Юйдегиси Геграладан эди. Хажи, юйюню жанында жер юйчюк къазып, анда тургъанды. Саусузлагъа да анда бакъгъанды. Аны жер юй къазгъаныны магъанасын былай ангылатадыла: Мухаммат файгъамбар, Аллахны саламы анга болсун, алтмыш юч жыл жашагъанды. Аны ол жыл санда жерге киргенини, сыйын кёрюп, андан этгендиле бир-бир эфендиле алай дейдиле. 

Бек сейири уа, аны юйчюгюнден чыгъып, ары-бери барып киши кёрмегенди, алай къабыргъаларында дарман хансла тауусулмай, тургъанларын а айтадыла. Аланы анга ким келтиргени уа белгисизди. Ол жыллада  Сюлемен хажиге оноу сора келгенлени саны бек кёп болгъанды.

Аны уллу библиотекасы болуучу эди, дейдиле эллиле. Аны тутхандан сора, китапларын да жокъ этерге буйрукъ чыгъады. Ол ишни бир къауум жаш адамгъа буюрадыла. Сюйселе-сюймеселе да, этмей не онглары бар эди? Жашла китапланы арбагъа жюклеп, эл къыйырына чыгъарып, от этип кюйдюрюрге элте туруп, аладан тилеп, бир къауум адам Сюлемен хажини китапларын сакълагъанлары белгилиди. ол санда ахметланы локъман да. Бир-бир эфендиле уа, алагъа къарап, ауругъан адамланы багъып да тургъандыла.

Сюлемен хажини хурметине 1910 жылда Дагъыстанда Темирхан-Шурада «Сюлемен Чабдар Кёнделенский» деген китап басмаланнганды. Бюгюнлюкге аны ары кирген бир къауум назмусу бизге белгилиди. «Мунажат», «Сарнау этген къатынлагъа», «Уста къатынлагъа барып сормагъыз» деген назмуларында Сюлемен шыйых ислам динни жорукъларын, инсанны хаух дунияда борчун, хакъ дунияны – ахыратны кёрюмдюлерин ачыкълайды. Динни къаты тутаргъа тийишли болгъаныны юсюнден, адам улуну кесин гюняхладан къалай бла сакъларгъа боллугъуну юсюнден жазады. «Сарнау этген къатынлагъа» деген назмусунда тиширыулагъа насийхат этеди ол, эрши жиляп, Аллахны чамландырмагъыз деп.

 «Мунажат» деген назмусунда уа ол жамауатны керти дуния излегенча жашаргъа чакъырады.  Аны чыгъармалары, аланы айтылыу халлары да. ол санда «Ийман-ислам» да Чабдарланы Сюлемен шаркъ дунияны поэзиясын иги билгенине шагъатлыкъ этедиле.