Эски, зауукълу оюнла

Жаз башы жетгени бла бирге мектепледе сабийлени окъуу отоуладан тышына чыгъып ойнарыкълары келеди. Жарсыугъа, бир-бирлери уа жаланда телефонла бла ойнаргъа сюедиле. Аны бла бирге саулукъларына заран саладыла.

Мектепледе ишлеген устазланы дерслери сейир болурча, аланы асламысы дерслерин тышында бардырыргъа излеучюдюле. Ол бек зауукълу эм керекли амалды. Дерсни баш темасын ангылатхандан сора, солуу кезиулеринде ойнатырча, эрттеден келген оюнларыбызны эсгеребиз. Белгили къарачайлы лингвист эм алим Акъбайланы Харунну «Сабий оюнла» деген китабындан бюгюн таякъны хайырлана ойналлыкъ бир къауум оюн бла окъуучуларыбызны, устазланы да шагъырей этерге сюебиз.

Иги кесек заман мындан алгъа бу оюнла тири ойналгъандыла элледе. Алай, телевизорла бла компьютерле, телефонла жашауубузну бийлей башлагъанлары бла бу оюнла эсден кете барадыла. Алай аланы зауукълугъуна жетерге Интернет оюнлагъа кёп керекди. Алайды да, устазла, бу материалны хайырлана, сабийлени солуу кезиулерин зауукълу къурарларына ийнанабыз.

Таякъ аудуруу

Бу оюнну экеу-экеу болуп ойнаргъа боллукъсуз. Оюн керекле: адамны кёкюрегинден аз алаша бир таякъ. Таякъны ёрге сюеп, бурунун жерге урасыз да, былайы ортасы болур деген жерден сен къолунг бла тутаса. Экинчи аны къолуну тюз башындан тутады, сен да аны башындан бирси къолунг бла тутаса, ол да сеникини башындан... Алай эте тюз башында биринг къаласыз. Башында тутханны жумдуругъуну кёбюсю таякъны тутуп эсе, ол башчыгъа саналады, андан аз эсе, башчы тюбюндеги болады.

Башчы таякъны кесине тап жеринден бир къолу бла тутады, ол бири да аны тюбюнден тутады, сора экиси да бир-бирлерине къаршы туруп, бирер аякълары бла таякъны тюбюнде тиреп сюеледиле. Бирси аякъларын а кеслерине табынлай саладыла. Къарагъанладан бири белги берсе, экиси да таякъны кесини жанына аудурурча тартады. Таякъ кимни жанына ауса, ол хорлады. Таякъны аудургъан заманда аякъларынгы орунундан тепдирирге, таякъгъа бир къолунгдан башха жугъунг бла тиерге, таякъны тургъан жеринден тайдырыргъа неда ёрге кётюрюрге жарамайды.

Къабын таякъ

Бу оюн Малкъар жанында аслам жюрюучюдю. Оюнда 2 неда талай адам ойнаргъа боллукъсуз. Оюн керекле: узунлугъу 70-80 сантиметр болгъан орта бууунну базыкълыгъы бир тёгерек агъач. Тюз жерде эни 2 атлам болгъан бир тёгерек сызлыкъ (дуркъу) сызлайсыз. Андан бир 15-20 атламны кетип да, атар жеригизни белгисин сызлайсыз. Чаба келип, белгиге жетерге, тёгерек сызлыкъны ичин марап, таякъны атасыз – сызлыкъны ичине ким тюшсе деп эришесиз.

Атыучуланы бир къаууму таякъны бурдуруп да атыучудула, алай а, хауада жюздюрюп атсанг, мараргъа да, дуркъуну ичинде тохтатыргъа да табыракъ болуучуду. Таякъны атхан заманда ол дуркъугъа жетгинчи жерге тийип, тёнгерей барып, дуркъугъа кирсе да, тюшгеннге саналады. Таякъ сызлыкъны юсюне тюшсе, аны атхан кюймейди, алай а жангыдан атады. Атхан заманда белги сызлыкъны басхан – кюйдю; атхан таягъы тёгерек сызлыкъдан чыкъса неда жетмей къалса – кюйдю.

Къазыкъ атыу

Бу оюнну атына «Ылыхтын атыу» да дейдиле, кеси да эр кишилени оюнларыды. Оюн керекле: артыкъ узун болмагъан (1 метрге дери) чий къазыкъны кесип алабыз да, иничке жанын къол бла тутарча этебиз, базыкъ жаны не къадар токъмагъыракъ болса, ол къадар ауур болургъа игиди, алай а бир къолгъа артыкъ ауур болмазча болургъа керекди; кенгирек жер сайлайбыз. Атар жерибизге белги салабыз да, бираз артыракъгъа туруп, чабып келип, сызлыкъдан ётмегенлей, ылыхтынны не кючюбюз бла узакълыкъгъа силдейбиз – ким узакъгъа атса, ол озду. Ылыхтынны, хар ким да кесине табынлай, жюздюрюп, бурдуруп да атыучудула.

Къазыкъны жерге биринчи келип тийген жери саналады – хар адамны атып жетдирген жерине бирер белги ташчыкъ салынады да, экинчи кере андан узагъыракъ атса, белгисин алгъа кёчюре барадыла. Ылыхтынны эки къол бла тутуп да атыучудула: белгини арт жанында ылыхтынны эки къолунг бла тутаса да, тёгерек бурула келип, сызлыкъгъа жетерге, битеу болгъан кючюнг бла силдейсе. Бурулгъан заманда къаллай бир да бурулургъа эркинсе.

Жашчыкъла безирерге сюйселе, арт жанлары бла да атыучудула: сызлыкъгъа сыртынг бла туруп, эки къолунг бла ылыхтынны иги тутаса да, чайкъала туруп, башынг бла арт жанына силдейсе. Атхан заманда белинги бюгерге, артына ийилирге болады, алай а, артынга жыгъылып, сызлыкъны басаргъа неда андан атларгъа болмайды.

Ёгюз агъач

Бу оюнну асламысына жаш чыкъла ойнаучудула, алай а къызчыкъла къошулуп къалгъан кезиуле да боладыла. Оюнда 2 неда талай сабий ойнаргъа болады. Оюн керекле: узунлугъу 5-6 атлам болгъан бир ёгюз агъач (бревно) - юй, бау ишлеген арбазлада тюрлю-тюрлю агъач керекле эркин болуучудула.

Ёгюз агъачны тюзюрек жерге чыгъарабыз да, тёгерегинде таш, агъач, башха ачытыр затла болмазча ариулайбыз. Ким кимни ызындан барырын чёп атып белгилейбиз да, хар ким кезиуюн сакълайды. Ёгюз агъачны юсюнден жыгъылмагъанлай, не аз да жерге тиймегенлей бирси къыйырына дери жюрюп барыргъа керекди. Тюз жерде къымылдай тургъан тёгерек агъачны юсюнде жюрюп неда чайкъалып барыу алай тынч тюйюлдю - жыгъылыргъа хаппа-хазыр болуп турургъа керексе. Биринг жыгъылса, экинчигизни кезиую жетеди. Жыгъылмай къыйырына дери жетген а, эндигисине кёчерге эркинди. Къуру да жыгъылып туруучуну: «Кет сен алгожа!» - деп къозутхандыла.

1. Тюз барыу – аллыгъызны буруп ёгюз агъачдан жыгъылмагъанлай, бир-бир атлап, бирси къыйырына дери барасыз.

 2. Бир жанынг бла барыу – онг неда сол къабыргъангы буруп, агъачны къыйырына дери бир жанынг бла бараса (аякъларынгы, тёнгегинги алгъа бурмагъанлай, къуру башынгы буруп, агъачха къарап барыргъа эркинсе).

3. Артынга барыу – сырт жаныгъызны буруп, бир-бир атлай, арт жаныгъыз бла ёгюз агъачны къыйырына дери барасыз.

4. Аммажуккагъа барыу – бир аягъынгы кётюрюп, бирси аягъынг бла секире, къыйырына дери бараса (секирмейин, аягъынгы ары-бери къымылдата,  барыргъа да болады, алай а секирип баргъан залимирекге саналады). Оюнну ахырына ким алгъа жетсе, ол озгъаннга саналады.