Азаплыкъда да къыралларына кертичилей къалгъандыла

Малкъар эм чюйют миллетлени эки уланы – капитан Къулийланы Къайсын бла генерал Яков Крейзер – не бирикдиргенди аланы? Жангызда 1944 жылда Къулий улу,  жаралы болуп, Ивановский областьны Тейков шахарында госпиталына тюшгенде биринчи уллу саугъасын – Уллу Ата журт урушну орденин Крейзерни къолундан алгъаны угъай. Неден да бек аланы, жанларын-къанларын аямай, кюйсюз душман бла уруш этгенлери, батырлыкълары, туугъан жерге таза жюрекден сюймеклик бла къуллукъ этиу жууукълашдыргъандыла. Экиси да миллетлерине кертичилей къалгъандыла, халкъларыны эм къыйын кюнлеринде андан айырылмагъандыла, биргесине болгъандыла. Къайсын, ырахат жашауну сайламай, таулу миллети кёчюрюлген Къыргъызда онеки жыл тургъанды. Яков а Сталинни бачамалыгъында жамауатны чюйют миллетни намысын тюшюрген къаугъа, ушагъыусуз письмосуна къол салыргъа унамагъанды.

Къулийланы Къайсынны 1943 жылны ахырында урушха жораланнган  «Сиваш» бла «Перекоп» назмулары бла бютюн кёп окъуучугъа белгили болады, аны Сталин премиягъа да кёргюзтгендиле, ол жыллада бу саугъа маданиятда ишлегенлени къыйынларына эм бийик, даражалы багъа болгъанды. Алай жазыучу бу саугъасын алалмагъанды – саулай да миллети туугъан тауларындан Орта Азияны къум тюзлерине кёчюрюлгенди. «Алим Кешоков, Гоффеншефер эм башха нёгерлерим манга кёл этдирирге кюрешгендиле, ачыууму ангылагъандыла», - деп жазгъанды ол.

Таулу жаш батыр аскерчи эди, парашют-десант бёлюмде къуллукъ этгенди. 1941 жылны кюзюнде Брянск фронтда Гудерианны танклары кючлю чабыуул этгенде, Орёл тийресинде жаралы болгъанды. Госпитальдан сора «Сын Отечества» газетни корреспонденти болуп, фронтну эм къоркъуулу жерлерине баргъанды, къазауатлагъа къатышханды. Ол 51-чи аскерни ишчилерини барысыны да шартлары эди. Къайсынны саугъалауну юсюнден къагъытлада Сиваш ючюн сермеш, атдырыучу ротаны санында къазауатла да сагъыныладыла. Аланы бирин эсгере, закий былай жазгъанды: «Кючлю артиллерия чабыуул этгенибизден сора душман таба жаяу аскерле атланнгандыла. Мен да аланы араларында эдим, кёлню ётгенлей, алайда ёлтюрюлген пулемётчикни къол пулемётун алгъанма. Гитлерчиле окопладан къачханларындан сора, аланы андан да узакъ къуугъанбыз. Алайда, тёппеге минип, фашистлеге пулемётдан атдыргъанма».

Къайсын ауур жаралы болгъанындан сора, генерал Крейзер бла байламлы кезиуню юсюнден айтыргъа керекди. Аны юсюнден Къулий улу автобиографиясында эсгергенди: «Севастополь ючюн сермешле къыстау баргъан заман. Кешоков бла мен сау кюнню пулемёт рота бла тургъанбыз, окъла жерге жауун кибик тёгюледиле. Бу иш Мекензиев тауланы къатларында, Севастопольдан узакъ кетмей къазауатда болгъанды. Экинчи кюнню эрттенлигинде жаралы болгъанма… Мени Симферопольну госпиталына жетдиргендиле. Ма алай бла «Сын Отечества» газетден айырылгъанма. Талай кюнден а гитче офицер палатагъа, биз да билмей тургъанлай, 51-чи аскерни командующийи генерал Крейзер кирип келеди. Аны хар заманда да жаратханма - жаш, чырайлы, оюмлу адам. Гипс салынып, ёрге къобалмайма. Командующий, мени ундуругъума жууукълашып, Ата журт урушну экинчи даражалы орденин тутдурады. Генералгъа халкъым, анам, жууукъларым да кёчюрюлгенлерин, энди саугъаны алыргъа эркинлигим болгъанына ишеклигими да айтама. Анга Крейзер мени орденнге энчи къыйыным ючюн кёргюзтгендиле, деп жууаплайды. Ызы бла уа: «СССР-ни Баш Советини Президиумуну атындан сизге Орденигизни береме эмда терк сау болуругъузну тежейме», - деп да къошады. Мен да, башымы кётюрюп: «Совет Союзгъа къуллукъ этеме», - дейме».

Бу болум батыр уланларыбыз къаллай болумлада жигитлик этгенлерин толу ачыкълайды. Генералны къыралны политикасы бла даулашыргъа, анга кесамат этерге неда аны тюзлюгюне ишеклигин айтыргъа эркинлиги жокъ эди. Алай, госпитальгъа жаралы болгъан аскерчиге келип кёл этдиргени, саугъасын кеси къолу бла бергени бла ол 50 жылдан сора чексиз уллу    огъурсузлукъгъа саналгъан законнга кёз къарамын билдиргенди. 1944 жылда кёп таулу аскерчилени фронтдан чыгъарып, кёчгюнчюлюкге жибергендиле, саугъаларын сыйыргъандыла. Къырал Къайсынны, аны анасын бла гитче эгечин, битеу миллетни да сатхычлагъа тергеп, киши жерине ашыргъанды. Аллай ачыулу, къыйын кезиуде да жаралы аскерчи, генералыны саламын ала: «Совет Союзгъа къуллукъ этеме», - дегенди. Тамата лейтенант бу сёзлери бла ахыр такъыйкъасына дери журтуну уланы болгъанлай къаллыгъын туура этгенди, тюз да анга хурмет этгенин билдирирге келген генералча.