Бу ауруудан жаланда ариу къылыкъ-ыз сакъларгъа боллукъду

Токъсанынчы жыллада ВИЧ (вирус иммунодефицита человека) жукъгъан биринчи саусузла эсепге салыннганларында, жамауат титиреген эди: къалай, миллет республикада, неге ушагъан затды бу? Кёпле: «Къайдан чыкъды хата?» - деп, соруу салып, терк окъуна жууап табып, хар зат да тюзетилип къаллыкъ суннган эдиле. Айхай, болмады алай. ВИЧ / СПИД   республикада, битеу дуниядача, тамырлана, жайыла барады. Аны тыярыкъ затладан бири профилактика ишди. Бу жукъгъан аурууну юсюнден керти хапар билир ючюн, биз КъМР – ни Саулукъ сакълау министерствосуну СПИД – ге эм инфекция ауруулагъа къажау арасыны бёлюмюню таматасы Аппайланы Шамиль бла тюбешгенбиз.

- Ачыкъ айтханда, сизни пациентлеригиз нек кёпден-кёп  болуп баргъанларын ангыламайма: ислам динни тутханла, намаз этгенле асламдыла…

-Угъай, аслам тюйюлдюле, ол тюйюлмюдю палах. Ислам – таза динди, аны тутханла кёп къыйынлыкъладан сакъланырыкъдыла.

- Сиз тогъуз жыл ишлейсиз бу арада, маникюрдан – педикюрдан сора ауругъанма, дегенле болгъанмыдыла?

- Угъай. Башында айтханымча, саусузланы асламысы хауле айланнганладыла. Дагъыда бир шарт: саусуз эр кишиле тиширыуладан эсе кёпдюле, алтмыш процент боладыла. Эр кишиледен къатынларына ВИЧ жукъгъандан сора да,  тиширыула айырылмайдыла, баш иелерине къарап, къолларындан келгенича, жашаргъа кёллендирип турадыла. ВИЧ ачыкълагъанды: тиширыуланы араларында жигитле, халалла, мёлеклеге ушагъанла  аз тюйюлдюле.

Сизни акъылыгъызгъа кёре, юйюр къурай туруп, толусунлай поликлиникада анализле берип, ала бла бир   бирни шагъырей этерге керекмиди?

- Сёзсюз. Биз бусагъатда бек къыйын дунияда жашайбыз, бир – бирле неден ауругъанларын кеслери окъуна билмейдиле, юйюр къурардан алгъа, анализле берирге керекди. Хау, бизни республикада адам бир бек къыйналмаса, врачлагъа баргъан тёре жокъду. Ол терсди. Жыл сайын бир кере саныбызгъа – чархыбызгъа эс бурургъа борчлубуз. Къаты ауругъанда,  больницагъа чапхандан хайыр чыкъмай къалыргъа да болады, аурууну ахыр кезиулеринде дарманла болушмайдыла. ВИЧ – ден къыйналгъанланы бир къаууму, диагноз салыннгандан сора да, багъылыргъа сюймейдиле, аны хатасындан терк ёлюп барадыла. Эсепге туруп,  дарманларын ичип турсала уа, 70 – 80 жыл жашайдыла. Ишге да жюрюп, жамауатха да къошулуп. Алай  нек эсе да  дарманла ичерге сюймегенле аз тюйюлдюле. Хар эсепге тургъан адамгъа дарманла хакъсыз бериледиле.

- Мында эсепге тюшерге сюймей, узакъгъа кетгенле да аз болмазла?

- Бардыла аллайла да. Алай ала хакъсыз дарманла алыр ючюн, пропискалары да жангы жерлеринде болургъа керекди. Былайда энчи бир затны чертирге сюеме: биз пациентлерибизни ишлерине сёлеширге эркин тюйюлбюз, аланы аурууларыны юсюнден тыш адамла билмейдиле. Жаланда бизге тюшгенлеринде, кимни жугъаргъа боллукъ эсе да – аланы тинтирге борчлубуз.

- Шамиль, Россей тыш къыралладан болушлукъча келген дарманланы алмай тохтагъандан сора, бир – бир саусузла бизни дарманларыбыз бла хайырланнган адамны къусарыгъы келеди, къыйналады,  ишге да  жюрюяллыкъ тюйюлдю  деп, тарыгъа эдиле?

- Хау, бир талай жыл мындан алгъа россейли дарманла аламат тюйюл эдиле. Алай арт жыллада бизни алимлерибиз жангы дарманла чыгъаргъандыла, энди ала бла хайырланнганла ишге да жюрюяллыкъдыла, спорт бла да кюрешаллыкъдыла, тюз башхалача жашаяллыкъдыла.

- Саусузланы араларында таулула бармыдыла?

- Бизни республикада хар халкъ ненча процент бола эселе да, саусузланы араларында да тюз ол тарихди. Андан сора да айтырыгъым: пациентлени араларында байла, жарлыла да, юристле, устазла, МВД – да ишлегенле да бардыла. ВИЧ жайылып барады. Аны тыяллыкъ жаланда бир кюч барды: хар бирибиз да, сюйгенибизни этмегенлей, бир жорукълагъа сыйыныргъа керекбиз, Аллахха ийнанып, акъылыбызны, ниетибизни, жаныбызны тазаларгъа борчлубуз.

- Школлада бу аурууну юсюнден айтыргъа керекмиди?

- Керекди! Мен кесим да лекцияла бла окъуу юйлеге барыргъа кюрешеме, алай сюйгенимча заманым жетишмейди. Атала – анала  юйлеринде окъуна бу аурууну юсюнден айтсала, иги боллукъ эди. Документли фильмле бардыла, алагъа да къараргъа боллукъду. Ненча билимли, фахмулу адамланы жыкъды ВИЧ, замансыз кетгенлени саны ёсгенлей турады. Къайда да сакълыкъ изленгеди.

айтылгъаныча,  жангы жерле  къошулсала, дагъыда бир врач ишге алынырыкъды.