Сынаулу да, саугъалы да жашауну бир бети

  Хапар

Жайны халал тёгюлген кюню арбазны бир къыйырында башлап секиртме оюнун, бирси къыйырына жетерге, келин да уяныучуду. Уяннган а бек алгъа Мария этиучюдю, алай ол кесин билдирмейди, келини уяннгынчы. Артда уа къобады да, чыгъады арбазгъа. Гюллени духбарий ийислери къууандыра, олтурады арбаз шинтикге, келини чакъырып, жашы бла бирге чай ичгинчи. Артда жашы Алексейни ашыра барады жол жингиригине дери.

Алай башланады хар кюн да. Бюгюн да алай башланырыкъ болур эди, келин, юйню тизгинин жыя:

– Анам, бу суратла кеслери да онгнгандыла, рамалары да эскергендиле, – деп эсгертмесе. – Жангыртыргъа керек болуп турады.

Келин аланы кетерип къояйыкъ демегенине ыразы болуп:

– Юйде къабыргъалада суратла болургъа керекдиле, – дейди Мария, – алай болмаса, не сейир кюйюз да такъ, сокъур кибик кёрюнюп къалады юйюнг.

Суратла уа – эки жашыны сабий, уллуракъ заманлары.

Бирде къадарына дау айтыргъа башласа да, бирде уа ол анга берген саугъалары, къууанчлары ючюн ыразы болуп къалады тиширыу. Ыразылыгъын а таймай айтады. Не къадар иги адамгъа тюбегенди ол жашау жолунда!

Гитче орус элчикде устаз болуп ишлей эди ол. Уруш башланып, баш иеси фронтха кетип, аны анасына ийгенли кёп болмай эди.  Къайдан да жетген эдиле фашистле ол агъач ичинде ажашып тургъан элчикге, ала ары келгенде, офицер бла болушлукъчусу тохтагъан юйню кюйдюрген эди ким эсе да. Аны сылтауундан ачыулары бурунларына ургъан фашистле бла алагъа болушлукъгъа чыкъгъан сатхычла жаш адамланы тутуп, соруу эте эдиле. Бир къауумун а, ол санда Марияны да, уллу машинагъа  олтуруп, къайры эсе да ийген эдиле. Элтген жерлери уа – тутмакъ. Тёгереги шинжили темир жипле бла бегитилген беш-алты агъач юй. Ачлыкъ, жаланнгачлыкъ… Мария анда къутулгъан эди сабийден. Не сейир, не аламат, ол жерде доктор бар эди. Бегеуюлледен бири, жан аурутуп, аны чакъыргъан эди Мариягъа болушургъа. Ол жашауу келген къатангы тиширыучукъ берген эди быстыр журунланы да къагъанакъны чулгъаргъа. Артда да келген эди.

Ол, сабийге къарай келип, аны ауузчугъуна неден эсе да эки тамычы тамдырып:

– Къоркъма, жукълатыр ючюн этеме. Мен Барбарама. Сабий мында ёлюп къаллыкъды. Мен аны къутултургъа кюрешейим. Атын, тукъумун айт, – дегенинде, Мария, асыры абызырагъандан, жукъ соралмай, къагъанакъгъа кеси ат атап:

– Алексей, Бочкарёв Алексей Юрьевич, – деп шыбырдагъан эди.

Тиширыу дарманла жюрютген тери чемоданчыгъындан бир чулгъамны жашырын чыгъарып, аны Марияны къолуна тутдуруп, ары уа аны жашчыгъын салып кетгенде да, сёз айтмай къарап тургъан эди ызындан.

Ол чулгъамда ёлюп тургъан къагъанакъны кёргенинде уа, жюреги чанчып, асыры жилягъандан, аны киши тыялмай тургъан эди, бегеуюлледен бири келип чамланнгынчы. Ол кюн аны сабийи ёлгеннге саналгъан эди.

Айхай да, жашын излерик эди Мария, партизанла аланы азат этгенде. Алай онг къайда, тёгерекни душман алып тургъан кезиуде?

Жаз башыны аллы эди. Алыкъа сууукъла сынмагъан тюрлене тургъан заман. Кече сууукъ былай бир жанынгдан бир жанынга ётюп баргъанча, къалтыратхан кезиу. Сау болсун, партизан жыйынны таматасы тонла бла жалчытхан эди ансы, «Обурдан къутул да – чубургъа» дегенлей боллукъ эди халлары.

Ол жыйында бир тиширыугъа эс бурмагъан жокъ эди. Аны ауурлугъу иги да билинип эди да, кесинден юзюп берирге кюреше эди къайсы да анга къабынын. Ол уялчакъ тиширыу, асыры ийменнгенден, кечгинлик тилегени кетмей эди ауузундан. Сабий туугъанда уа, насып анга алай арт нек бургъан болур эди, анасыны сютю болмай, къыйналды.  Беш-алты тиширыу бар эди да, къагъанакъны бирден бирге ётдюре, ким эсе да мадаргъан сютчюк бла гыржын жумушагъын жибитип, аны ауузчугъуна элтип, жубатыргъа кюреше эдиле.

Тынчаймай эди сабий. Ол къайдан ангыласын эрттен сайын бу жерлени уятхан ушкок тауушла нени юсюнден айтханларын? От жагъада олтуруп, баласын тынчайтыргъа кюреше тургъан жаш ананы къатына келип, Мария аны къолундан сабийни алды да, ёшюн салды. Къагъанакъ тойгъанлай, анга къысылып жукълап къалды да, бир кесекни тебалмай турду Мария. Сора анга табынып къарап тургъан анасына узатды баласын. Юч айны ичинде алай болуп турду.

Энди биле эди Мария Анна Москвадан болгъанын. Район арада гитче шахарчыкъгъа уа баш иесини анасына келгенин. Жарлы ананы, бирле ол офицерни анасы болгъанын айтып, фашистле къыйнап ёлтюргенлерин да ол артда билгенди. Жолдан тутуп кетген эди душман Аннаны… Ол да жесирлик чегип, аны къыйынлыгъындан къутулгъанладан бири эди. Жаш тиширыу кимге да ариу сёлешгени бла терк окъуна сюйдюрген эди кесин. Ариу жырлай эди. Ингир сайын а от тёгерегине олтуруп, аз тынгыламагъандыла анга юйлерине, сабийлерине тансыкъ болуп тургъан партизанла.

Фашистлеге болалгъанларыча заран келтирип тургъандыла ала. Сау болсунла, ол жерни адамлары да болушур ючюн къалмагъандыла. Бирде душман солдатла бла машиналаны, бирде от-окъ, аш-азыкъ ташыгъан вагонланы да бура эдиле жолларындан жигитле башха жанына.

Жаз жылыу киргенде, агъачда жашау тынчыракъ болгъанча кёрюннген эди. Алай а бир орун салгъан жерлеринде мычыр онг болмай, терк-терк кёчерге тюше эди да, ол къыйнай эди.  Бирде уа ала эки от арасына тюшдюле, бир жанындан – душман, бирси жанындан – кесибизни аскерчилерибиз. Артда партизан жыйын аскерге къошулгъанда, жаш тиширыучукъ ёлюп, аны кёкюрегинде къагъанакъны тапдыла. Мария аны кесине алды. Андан сора аны атын билген да жокъ эди – Игнатьев Александр Александрович.

Артда Мария, сабий юйледе излей барып, кесини баласын да тапхан эди. Барбара келтирип, эллиле асырагъан сабийлени саны жыйырмадан атлагъанын да анда билгенди. Аны сыйлы аты ачдыра эди къайда да эшикле. Мария бюгюн да жарсыйды анга ыразылыгъын айталмагъанына. Килисагъа барса уа, жандырады, анга атап, жау чыракъла.

Эки жашын да бирге ёсдюргенди Мария. Жарсыугъа, аны баш иеси летчик Юрий Бочкарёв урушдан къайтмагъанды. Аны асыралгъан жерин да кёп жылла озуп, жашлары тапхандыла.

Къыйын эди Мариягъа жашы Сашагъа анасыны, атасыны юслеринден хапар айтхан. Айтмай да къалай? Ол тукъумда Александрла асыры кёпден, аны атасын тапхан тынч болмагъанды. Алай а Аннаны суратда терк окъуна таныгъан эди Мария. Энди Саша атасы жашаучу жерде жашайды. Алай болмасын деп да къалай айтырыкъса – ол да жигитни жангызыды. Келген а этеди – хар жайдан. Саша бла аны юй бийчеси къызчыкъларына аны атын атагъанларына бек къууанады Мария, тышындан жукъ айтмаса да.

Тагъылып тургъандыла къабыргъада тёрт сурат. Аталары – баш жанында, аны тюбюнде – жашлары. Энди уа келини, къарындашла бла оноулашып, бек башына Марияны суратын такъгъанды.