Семиртгичлени магъанасы уллуду

Бахчасы болгъан адам анда кёбюсюнде абери ёсдюрмей къалмайды: нашасы, соханы, бадыражаны, картофу болсун – тюкенде сатылгъанны бла кесинг ёсдюргенни татыуу башха болгъанына сёз да жокъду. Аланы юсюне уа алманг, кертменг, шапталынг, эригинг; нечик хычыуунду сюйген заманынгда бахчагъа чыгъып, аланы бутакъдан юзюп ашагъан.

Ала бары да татыулу, бай тирлик бла къууандырырча, бахчагъа къыйын салыргъа кереклиси баямды. Ол айтханнга кёп жумуш киреди, аладан бири – семиртгич деген затланы хайырланыуду. Ала къаллай болуучудула, битимлеге бла тереклеге къайсысы эмда неллай бир керекди – аны барын да бу материалда айтып ангылатыргъа сюебиз.

Семиртгичлени аслам тюрлюсю   ючдю: азот, калий эмда фосфор.

Биринчи азотдан башлайыкъ. Нек дегенде  бу зат не тюрлю битимге да къурулуш материалды. Аланы ёсдюрген, чапыракъларын, бутакъларын къурагъан да ма олду. Азот мардасы бла берилсе, битимле да жашил бетли, ёсюмлю, кючлю боллукъдула, кеслери да терк айнырыкъдыла. Аны жаз башында хайырланыргъа тийишлиди.

Азот семиртгични тюкенледе талай тюрлюсюн табаргъа боллукъду: аммоний, нитрат, аммиак-нитрат, амид. Аланы ичлеринде да энтта да бир ненча башха-башхасы барды. Бахчада хайырланырча эм игисине карбамид саналады; аны къурамында кёп къалмай экиден бири азотду. Дагъыда селитра (нитрат, сульфат, кальций селитра) барды. Бахчагъа башхаларын излеп айланмай, карбамидни алса жетерикди. Ол багъа турмайды, азоту кёпдю, битимлеге да терк татыйды. Хайырланыу мардасы терекни неда битимни тюрлюсюне кёреди, аланы хар бирини да тийишли жоругъу барды. Алай иги этеме деп, бу семиртгични оздурургъа керекмейди, нек дегенде битимле битеу къарыуларын чапыракълагъа берип, тирликлери осал боллукъду.

Фосфор – битимге ёсерге эмда айныргъа кюч (энергия) берген семиртгичди. Аны батарейка бла тенглешдирирге боллукъду. Бу зат бегирекда зыгытланы эмда жангы терекчиклени орнатханда изленеди. Аны да талай тюрлюсю барды: суперфосфат, эки къаты суперфосфат, аммофос, диаммофос, ортофосфат эм башхалары. Бахчагъа игиси, кеси да женгил табылгъан – суперфосфатды. Аны не заманда да хайырланыргъа жарайды, алай кюзде жайса игиди, жаз башына дери топуракъда иги эрирча. Ансыз битимле хыре болуп, чапыракълары да саргъылдым бет алып башларыкъдыла, чакъгъан, тирлиги жетген кезиулери уа кёпге созуллукъдула.

Калий а битимлени къутхарыучу семиртгичге саналады. Ол аланы ауруулагъа бла осал хауа болумлагъа чыдамлы этеди. Бахчада сульфат калий неда хлор маталлы калийни хайырланыргъа боллукъду, кеслеринде да биринчиси игирекге саналады. Калийни терек неда битим чагъып эмда кёгет неда жемиш чыгъып башлагъан заманлада хайырланадыла. Бегирекда ол бадыражанлагъа, нашалагъа, жилекге керек затды. Ол азлыкъ этсе, аланы чапыракълары къуруп башлайдыла, битимле кеслери да къарыусуз боладыла.

Семиртгичлени бахчада асламысында жаз башында жайыучудула: ол фосфорну бла азотну хайырланыу кезиудю. Жайда, битимле тири ёсген заманда, комплекс (къатыш) семиртгичлени жаяргъа керекди. Кюзде уа жерге мешхут эмда фосфор къошадыла.

Бахчада хар затны да семиртгичлеге кесини излеми барды. Сёз ючюн, азотну хобуста, чюгюндюр, быхы башхаладан эсе бек сюедиле. Жемиш терекле уа хар бирин да излейдиле, бегирекда калийни. Наныкъ юлкюлеге бла дугъумгъа уа аланы бары да керекди.

Семиртгичле жетмегени битимни юсюнде олсагъат кёрюнеди. Сёз ючюн, чапыракъла саргъылдым болуп башласала  азот азды, къыйын ёсюп, иги чагъалмай турсала уа фосфор жетмейди. Чапыракъланы къыйырлары къургъакъ эсе уа, калий жаяргъа кереклисин билип къоюгъуз.

Дарман болмагъанлыкъгъа да, адамдан семиртгичлени жайгъанда да изленеди сакълыкъ. Биринчиден, аланы мардасы болгъанын унутмагъыз. Сора къол къапла кийигиз. Быллай затланы къургъакъ, исси кюнде жаяргъа керекмейди. Ишин этгенден сора къолларыгъызны жууугъуз, семиртгичлени сабий, юй жаныуар жеталмазлыкъ жерледе тутугъуз.

Биз мында минерал семиртгичлени юсюнден айтханбыз. Алай аланы органика тюрлюлери болгъанын да унутмагъыз: мешхут, кюл, чириген ханс-жемиш къатыш. Ала биринчилеринден эсе тынч ишлегенликге, кёп заманны хайыр келтиредиле. Сёз ючюн, кюлде калий кёпдю, мешхутда уа хар неда асламды. Аланы неда минерал семиртгичлени мардасы бла заманында хайырланып, бахчагъа иги къарап турсагъыз, ол сизни бай, татыулу тирлик бла къууандырмай къоймаз.