Герпегежчи жигитле

Кёп жылла мындан алда алыннган суратда кёкюреклери орденледен  бла майдалладан толу  кишиле  герпегежчиледиле. Хорламны отузжыллыгъына район ара Къашхатаугъа баргъан эдиле ала. Суратха да анда тюшгендиле. Герпегежден кёпле кетген эдиле къазауатха. Асламысы уруш аулакълада къалгъандыла. Сау къалгъанлары уа  кёчгюнчюлюкню  азабын да  чегип, эллерине алай къайтхандыла. Келгенлей окъуна ара мюлкню жангыдан къурап, юй-журт да  ишлегендиле.

Иги кесек заманны  элде устаз болуп тургъан эди оруслу тиширыу Анна Николаевна Жукова, алгъаракъда кетгенди дуниядан. Ахыр жылларында анга сохтасы Улбашланы Абдулланы  къызы Зоя къарап тургъан эди.  Ол кезиуде аны кёре баргъанымда  хапар айтхан эди, герпегежчиле сюргюнден къайтхандан сора колхозда уруннганларыны,  кеслерине юй-журт ишлегенлерини, андан  сора кече  школгъа окъургъа жюрюгенлерини юсюнден. 

«Школну арбазына келселе, Улбашланы Азнор къобуз согъа эди, арыгъанларына  да къарамай, адамла жырлап, тепсеп, сагъат той этер эдиле. Алагъа  къарай, уллу къыйынлыкъ сынап келген адамлада   дагъыда къаллай бир жашау итиниулюк барды деп сейир этиучю эдим. Андан сора къалгъанма бу элни адамын, жерин да сайлап, бир заманда сокъураннган да этмегенме»,-деген эди Анна Николаевна ушагъыбызда.

Кертиси бла да, герпегежчиле иш  кёллю  адамладыла. Къысха заманны ичинде юч  ферма  къурагъандыла.  Андан тышында, къой сюрюулери, жылкъысы, жерчиликде уруннган бригадалары, механизаторлары болгъандыла.

Хар эллиге да алада иш табыла эди. Окъуу-билим жанына да иги эс бургъандыла. Аны себепли элден чыкъгъан белгили алимле да  бардыла. 

Суратдагъы герпегежчилени юслеринден айтханда уа, сол жанындан биринчи Созайланы Исмайылны жашы Мыртайды.  Нальчикде  рабфакда окъуй тургъанлай, уруш  башланнгынчы, бир ай алгъа Къызыл аскерге чакъырылады.  Къуллугъун Ровно областьда сапёр бёлюмде башлайды. Къазауатны биринчи кюнлеринде окъуна душманны самолётлары аланы бёлюмлери болгъан жерге бомбала атадыла. Ротаны командири ауур жаралы болуп, Мыртайны къолунда ёлген эди. 

Къыйын болумлада сермешлеге да къатыша, Созай улу къуллукъ этген батальон Дон сууну тийресине жетгенди. Сапёрла алайда аскерлени жюрютген кемелеге, баржалагъа тохтар жерле ишлегендиле. Андан сора Волга черекни къатында да. Мыртай нёгерлери бла алайда бардырылгъан сермешлеге  да къатышханды. 

Бизникиле немис-фашистлени ызларына къууа тебирегенде,  283-чю жаяу аскер дивизияны 569-чу полкну миномётчиги эди. Командири берген координатлагъа кёре миномёту бла душман аскерлери таба атдырып тургъанды. 
Никополь-Криворожская операцияда жаралы болуп, госпитальгъа тюшгенди. Андан къайтхандан сора атлы аскерни санында уруш этгенди, артда топчу да болгъанды. 

Бир жол Карпат тауланы тийресинде бийик дуппурда орнатылгъан пулемёт бизникилеге тохтаусуз атдырып, анга жууукъ барыргъа онг жокъ эди. Полкну командири топчуланы чакъырып,  борчну Созай улуну расчётуна буюрады. Ала топларын жууугъуракъ келтиредиле да, марай кетип, биринчи атханлай окъуна пулемётну чачдырадыла.

Немис-фашистле ууатылгъандан сора Мыртай къуллукъ этген аскер бёлюм Маньчжурияда  япон аскерле бла да уруш этгенди. Ол анда «Жигитлиги ючюн» майдал бла эки кере саугъаланнганды. 

Къазауатдан къайтхандан сора Къазахстанны Алма-Ата областыны Талды-Курган районунда бухгалтер болуп ишлегенди. Герпегежге къайтханда, элде школда устаз, ызы бла колхозда бухгалтер эди. 

Мыртайны онг жанындагъы Кючмезланы Батокъаны жашы Магометди. Ол аскерге 1941 жылда чакъырылады. Аны эки гитче къарындашы Атлы бла Омар да кетген эдиле урушха. Биринчиси  Сталинград сермешде, экинчиси  уа Ростов тийресинде ёлгендиле. 

Магомет а  миномётчу эди. Экинчи Украина фронтну санында уруш этгенди. Биринчи сермешге Дон сууну жагъасында киргенди. Алайда Къызыл аскер къаты уруш этгенди. Сау къалгъанла  черекни бирси жанына ётерге тебирейдиле. Суугъа кирип, жюзюп башлагъанларында, Магомет жагъадан къарап болады. Нёгери,  оруслу жаш, ол сууда жюзе билмегенин ангылап, черекни ортасына жетип тургъанлай, ызына къайтып, Кючмез улуну чачындан тутуп, бирси жанына ётдюргенди. Аны хайырындан таулу жаш ёлюмден къутулады. 

Магомет Белоруссияны, Германияны жерлеринде бардырылгъан къызыу сермешлеге къатышханды. Хорламны кюнюне да Берлинде тюбегенди. 1947 жылгъа дери анда тургъанды. Аскерден эркин этилгенден сора, иги къазах шуёху бар эди да, аны да алып, Нальчикге келгенди. Таулуланы кёчюрюлгенлерин да ол заманда биледи. Сора экиси да Алма-Атагъа шуёхуну юйюне баргъандыла. Анда жашлагъа жарыкъ тюбеп, мал союп, къурманлыкъ этгендиле. 

– Таулуланы таныйбыз. Бек ишчи халкъдыла. Аланы къызларыча ариула жокъдула. Ыйых кюн базаргъа келедиле. Анда кёрюрге боллукъду аланы, – дейдиле къонакъбайла. 

Сора Магомет анда бир элли адамлагъа жолугъуп, жууукъларын алай табады. Кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора Герпегежни мюлкюнде уруннганды. 1987 жылда ауушханды. 

Ортадагъы мазаллы киши  уа Созайланы Хылини жашы Идирисди. Ол 1938 жылда чакъырылгъан эди аскерге. Горький шахарда къуллукъ этип тебирегенди. Урушну аллында жылда аны  аскер-политика училищеге жибергендиле. Аны бошап къайтхандан сора ол ротаны замполити болгъанды. Запад фронтну санында уруш этгенди. 1942 жылда сермешледен биринде  атакагъа баргъан кезиуде, ауур жаралы болуп, госпитальгъа тюшюп, анда кёп жатханды. 

Чыкъгъандан сора  аны жаяу-аскер училищеге окъургъа жибергендиле. Ызы бла бийик тактика курсланы да бошагъанды. Тамата лейтенант чыны бла ротаны командири болуп жангыдан урушха кирип, Белоруссияны, Прибалтиканы тийрелеринде бардырылгъан сермешлеге къатышханды. Къазауатны Кёнингсберг шахарда бошагъанды. 

– Кёп сермешлеге къатышханма урушну кезиуюнде, ала бири да тынч тюйюл эдиле. Алай Кёнингсберг ючюн сермеш барындан да къыйын эди. Анда топ-окъ тиймеген хазна атлам жер къалгъан болмаз эди, – деп эсгерген эди бир жол Идирис. 

Аскерден а 1946 жылда эркин этилгенди. Кёп жылланы Герпегежде колхозну председатели, ызы бла эл советни таматасы  болуп тургъанды. 1998 жылда дуниясын алышханды. 

Созай улуну онг жанындагъы   Глашланы Муссабийди. Ол аскерге 1932 жылда Огъары Малкъардан чакъырылгъанды. Нальчикде орналгъан атлы аскерде эки жыл къуллукъ этгенди. Андан сора аны НКВД-ны аскерлерине кёчюредиле. Киров областьда тургъанды. 

Къазауат башланнганда уа, артиллерист эди. Ата журтун немис-фашистледен къоруулай, кёп сермешлеге къатышханды. Уруш бошалгъандан сора уа 8-чи жаяу полкну санында Япония бла урушда да болгъанды. Сталин къол салып, махтау къагъыты, майдаллары, орденлери бар эдиле. 1991 жылда ёлгенди. 

Муссабийни онг жанындагъы  булунгучу  Къалабекланы Ахматны жашы Аныуарды.  Армиягъа да  элинден 1940 жылда  чакъырылгъан эди. Онжетинчи энчи зенит-артиллерия полкда къуллукъ этгенди. Украинаны жеринде бардырылгъан сермешлеге къатышханды. Днепр сууну эки кере ётгенди. Кёп кере жаралы болгъанды. Бир жол топ-окъ къатында атылып, белинде бел бауун окъуна кесген эди. Хорламдан сора Алма-Ата тийресинде жашагъанды. Андан къайтхандан сора ара мюлкде мал доктор болуп ишлегенди. 1994 жылда ауушханды. 

Онг жанында къыйырда акъсакъал Биттирланы Чапайды. Холамда туугъанды. Машина бла биринчи элге кирген ол болгъанды. Герпегеж жангыдан къуралгъанда, ары кёчгенди. Къыркъынчы жыл жаз башында аны аскерге чакъыргъандыла. 
Ленинград тийресинде зенит-артиллерия бёлюмде прожекторну жюрютген машинада айланнганды. Машинасында орнатылгъан прожектор бла Ленинградны кечеги кёгюн жарытханды. Машинасын топдан, окъдан, ашарыкъладан да толтуруп, «Жашау жолу» бла да аз бармагъанды. Ладога кёлню буз къысхандан сора, жанларын къолларына алып, алай ётюп тургъандыла андан, алай халкъгъа болушуу магъаналы жумушдан а артха турмагъандыла. 

Башларындан немис самолётла атхан бомбала бузну элек-элек этип къоя эдиле. Экинчи кюн алайны жукъа буз жапханды. Аллай жерлеге тюбеген машинала, кёзню  жумуп ачхынчы, буз тюбюне кете эдиле. Насыплары болгъанла къутулгъандыла. 
Герпегежчи жаш 1945 жылда 24 июньда Хорламны кюнюне аталгъан парадха да къатышханды. Дагъыда ол жыл кюз артында Октябрь революциягъа аталгъан парадда да болгъанды. 

Аскерден эркин этилгенден сора Къызыл Жулдузну, Ата журт урушну II даражалы ордени эм кёп майдаллары бар эдиле. Кёчгюнчюлюкде уа Алма-Ата областында тургъанды. Андан къайтхандан башлап пенсиягъа чыкъгъынчыннга дери Герпегежде «Шуёхлукъ» колхозда шофёр эди. Аты хар заманда да юлгюге айтылып тургъанды.  

Суратдагъыланы юслеринден къысха айтдыкъ. Ала кеси заманларында урушда жигитле, урунууда алчыла эдиле. Элни адамы аланы хар заманда эсде тутадыла.