Ана тил – халкъны тарыхын сакълагъан кюч

Бу кюнледе Тырныауузну Маданият юйюнде «Ана тилим, къалай татлыса сен!» деген аты бла фестиваль баргъанды. Ол ана тилни айына бла Ата журтну къоруулаучуну кюнюне аталгъанды. Анга Элбрус районну окъуу юйлерини сабийлери къатышхандыла.

Кирген жерде уллу миллет кёрмюч къуралып эди. Ариу адетлерибизден бири – къонакъбайлыкъны кёргюзтген аш къангала сыйлы хантладан – тюрлю-тюрлю хычинледен, жёрмеден, сохтадан башлап, жалбауургъа, шишликге дери, эт ашла, халыуа, хыбыртла, айран, акъсуу, боза ичгиле, кёгетле... – толуп эдиле. Кирген жерни бирси жанында уа мухарскелени, гыранчаланы, кюпеслени, гюлмендилени, кишмир, башха таулу жаулукъланы кёрмючлери тизилип эди. Аланы жанларында кюйюз ийлеген, башха жюн жумушлагъа да жарагъан – эшген, халы ийирген, жюн тарагъан миллет кийимли ариу къызчыкъла. Билек оюн, ашыкъ оюн этген жашчыкъла… 

Фестивальны ишин Ёзденланы Танзиля элтгенди. Байрам фестиваль Кёнделенни 4-чю номерли школуну окъуучулары айтып, «Кюн ахшы болсун, адамла!» деген жыр бла башланнганды. 

Ана тилни юсю бла эришиуле сау айны баргъандыла районну окъуу мектеплеринде. Хорлагъанлагъа аталгъан фестивальгъа махтаулу къызланы бла жашланы къууанчларын керелерге кёпле келген эдиле. 

Биринчи сёз Элбрус муниципал районну жер-жерли администрациясыны таматасыны къуллугъун толтургъан Отарланы Мухтаргъа берилгенди. Ол фестивальгъа келгенлени жюрегинден алгъышлагъанды. «Ана тилни халкъла аралы кюню бизни эсибизге кёп затны салады: биз сёлешген, оюм этген тил анадан келгенин, ол бизни халкълыгъыбызны шагъаты болгъанын, миллетибиз ёмюр-ёмюрледе къууанчын, жарсыуун да анда айтханын. Ана тил – миллетни эсиди, аны жаны, бек сыйлы хазнасы. Ол сакълайды къайсы халкъны да энчилигин», – дегенди Мухтар Магометович эм ана тилни тазалыгъын сакъларгъа чакъыргъанды барыбызны да. Ызы бла ол ариу алгъышлау жумушха киришгенди. 

Отарланы Мухтарны къолундан саугъала алгъанланы санларында Тырныауузну 3-чю номерли школуну директору Хутуйланы Любовь Шарафиевна бла 6-чы номерли Совет Союзну Жигити В.Г. Кузнецов атлы школну директору Ахматланы Зульфия Тахировна болгъандыла. Билим алыуну ишчилерини квалификацияларын кётюрюу жаны бла болушлукълары ючюн Ана тиллени федерал институту алагъа ыразылыгъын билдиргенди. 

Сабийледен а администрацияны таматасыны къолундан саугъа Отарланы Керим атлы 1-чи лицейни 6-чы классыны окъуучусу Гуртуланы Муслим алгъанды. Ол, башында айтылгъан институт Ата журтну къоруулаучусуна атап къурагъан эришиуге къатышып, районда бек иги видео роликни автору болуп чыкъгъанды.

Ызы бла алгъышлау сёзюн районну билим бериу управлениясыны таматасы Атаккуланы Нюржан айтханды. «Ана тил бизге ата-бабаларыбыздан къалгъан хазнады. Биз аны сыйлы кёрюрге, сакъларгъа, ызыбыздан келгенлеге ётдюрюрге борчлубуз», – деп, Нюржан Манафовна регион олимпиаданы муниципал этапына къатышханланы махтау къагъытла бла эмда китапла бла саугъалагъанды. 

Аллай саугъала къууандыргъанла дагъыда болгъандыла фестивальда. Аланы сабийле къонакъланы къолларындан алгъандыла. Былайда айтып кетерге керекди, саугъагъа берилген китапланы барысына да меценат Локияланы Рашидни къыйыны киргенди. Анга сёз бергенлеринде: «Хар бир халкъны да кесини энчиликлери барды, ол санда маданияты, ана тили, адет-тёреси да. Ол затла айырадыла аз адам санлы кёп адам санлы миллетлени да бир бирден. Алайды да, бизни жашауубузда бек башы – башха миллетлеге да хурметибизни кёргюзте, ана тилибизни, адет-тёрелерибизни билиу, аланы сыйлауду. Бюгюн республикада, сау болсунла, бир къауум жамауат маданият фонд барды ол жаны бла ишлеген. Малкъар тукъумланы «Бирлик» биригиулери да республиканы билим бериу эм илму министерство бла байламлыкъда миллетни айнытыу ишлеге къайгъырады», – деп белгилегенди Рашид Жамалович.

«Ана тил бизни хар бирибизге да анабызны, туугъан жерибизни жылыуу бла байламлыды. Аны багъасы жокъду. Биринчи бешик жырны, биринчи жомакъланы да биз анда эшитгенбиз ата-баба от жагъабызда. Бюгюн аны къыйын заманыды – орус, башха тилле да алгъандыла дунияны. Болсада ана тил хар бир халкъда да жангызды. Биз аны сакъларгъа борчлубуз», – дегенди «Минги-Тау» журналны жууаплы секретары Шауаланы Разият.

«Нюр» журналны баш редактору Сабанчыланы Арипа, хар бир халкъны да ана тили аны тарыхын юзмей баргъанын белгилеп: «Халкъыбызны мингжыллыкъ сынауу, акъылманлыгъы, философиясы, тин тазалыкъгъа, игиликге ийнаныуу да анда сакъланадыла. Ана тил барда, халкъ да барды. Ол жокъ эсе, халкъ кесин тас этеди», – деп эсгертгенди.

Ол кюн ары келгенле орус, малкъар, къабарты тилледе назмулагъа тынгылагъандыла: Отарланы Керимни «Эшит мени, Россей», Зумакъулланы Танзиляны «Ана тилим», Гуртуланы Бертни «Ата журтум», Али Шогенцуковну «Атлагъа къонуп, Ата журтну къорууларгъа», Виталий Бианкини къабарты тилге Руслан Ацканов кёчюрюп, «Махтанчакъ», М. Лермонтовну «Черкес къыз»…

Толгъурланы Зейтунну «Къызгъыл кырдыкла» повестине кёре, Н. Гогольну «Ночь перед рождеством» деген чыгъармасына кёре, «Солдатдан къагъыт» деген темагъа сабийле сахна оюнла да салгъандыла, баш ау алгъан адетни да кёргюзтгендиле.
Жырлагъанла да болгъандыла. Ол кюн ары келгенле, сабийле айтып, Мечиланы Кязимни сёзлерине Мамайланы Фатима такъгъан «Иги сёз», Зумакъулланы Танзиляны сёзлерине Жеттеланы Мустафир такъгъан «Насып тангларым», сёзлери, музыкасы да Жаболаны Замираны болгъан «Кел, кел, кел» деген эм башха жырлагъа тынгылагъандыла. 

Тепсеб а «Салам» ансамбль къууандыргъанды. Будайланы Руслан юйретип, ариу жашла бла къызла аламат тепсегендиле. Лашкутачыла да аладан артха къалмагъандыла. Ол хунерлери бла Элбрус элни школчулары да шагъырей этгендиле къараучуланы. Ала «Къыз тепсеуню», 1-чи номерли лицейчиле уа тюз тепсеуню кёргюзтгендиле.

Фестиваль ишин Къулийланы Къайсынны: «Мамырлыкъ, къууанч сизге, саула!» – деген алгъышы бла бошагъанды.