Адамлыкъны эм башха салып

Адам болгъан, адамлай къалгъан не болумда да эм баш, эм биринчи борчду хар инсаннга да. Ол борчну ким, къалай элтгени бла бек къысха, бек терен байламы жангыз да аны кишилигиди. Башха сёзле бла айтханда, ма ол борч бла кёрюнеди къайсы адамны да магъанасы, анга кёре бериледи анга даража. Ма бу тизгинле келедиле бусагъатда кёлюме, деп жазгъанды КъЧР-ни халкъ поэти Додуланы Аскер. Бюгюн аны материалы бла сизни шагъырей этебиз.

Къайсы бир даулашда, къайсы бир демлешде неда къайсы бир урушда, къазауатда да эм алгъа ышан болуп къалгъан адамлыкъды. Эм алгъа ол  жоюлады, ол тас болады, ол ёледи. Адамлыкъны кючю хар заманда да аны кишилигиндеди. «Къан бла келген, жан бла чыгъады» дегенлей, адамлыкъ да адамда жаны бла тенг чыгъаргъа тийишли бир ышанды…

Бир  жол халкъыбызны ышаннгылы, керти адамларындан бири, РФ-ны сыйлы врачы Мечукъаланы Азрет: «Аскер, Мечукъаланы тукъум тамгъалары Краснодар крайда, Къобан сууну  жагъасында табылгъанды, бир адамла бла тюберге керек эди», - дейди. Бизни адамларыбыз кими тау артындан, кими тегейден, кими Къалмукъдан неда Чеченден келгенбиз деп, сора патауала да келтирип айтыргъа ёчдюле. Алай эсе: «Маштай улу Азретни тукъуму да Къобанны тёбен жанындан келгенледен болур», - деген акъыл келеди башыма. Тюзюн айтыргъа, чам халда этген оюмума уллу магъана бермедим. Бир бёлек заман озду... Кюнлени биринде биягъы Азрет къонгуроу ачып: «Аскер, маржа, бери жет, Краснодардан къонакъла келип турадыла!» - деди. Келдим. Азретни «ишчи отоуу» адамдан толу эди… Телевидение, радио. Бир къауум газетледен да журналистле эмда къонакъла бар эдиле.

Къонакъла кертиси бла да Краснодар крайдан эдиле. Аланы келбетли, огъурлу бетлеринден огъурлулукъ ура эди. Танышдыкъ. Ала - Сергей Дубинец, Валерий Постол жашы Илья бла. Энди нек  жыйылгъаныбызны чурумун айтайым.

Валерий Постол Къобан сууну тийресине жумарукъ уугъа барады. Хапарлагъа кёре, бу жерледе Уллу Ата журт къазауатны кёзюуюнде ачы сермешле болгъандыла. Аны бу тийреледе билмеген хазна адам болмаз. Сора, бу жанларына уучула да терк-терк келе туруучудула. Валерий да ол къауумданды. Валерий, бара тургъанлай, къара топуракъда бир жылтырагъан затны эслейди. Кюмюш болгъанын ангылайды. Ол затда бир сейир белги да бар. Бу не тамаша болду деген акъыл бла Валерий Постол Сергей Дубинец шуёхуна келеди. Сергей тюз кёргенлей огъуна ангылайды бу затда ол белги кимни эсе да тукъум тамгъасы болгъанын. Талай жылны была экиси да Интернет бла, башха билген амаллары бла да излеп, соруп кюрешедиле. Болмагъанында, была аскерчи шуёхларына, тенглерине жазадыла, ол затны суратха алып иедиле. Насыпха, аланы араларында Сергейни аскерде бирге къуллукъ этген танышы таулу жаш Гергъокъланы Заур да болады. Заур бу затны кёргенлей огъуна Сергей шуёхуна бу кюмюшден ишленнген зат Мечукъаланы тукъум тамгъалары болгъанын айтады.

Малкъарда урушха неда узакъ  жолоучулукъгъа, жортууулгъа баргъанлагъа дууа орунуна тукъум тамгъаланы боюнларына тагъып, алай ийип тургъандыла.

Терк окъуна Заур да, Сергей да, Валерий да Мечукъаланы Азретге сёлешедиле. Маштай улу Азрет: «Бу бизни, Мечукъаланы, тукъум тамгъабызды!» - деп, бар «тасханы» чарсын чачады. Алай а кимни, къайсы Мечукъа улуну боюнундан тюшгенди бу тамгъа. Аланы барысын да Азрет ачыкълагъанды.

«Жарлы Илиясны заты болур эди бу эшта... Ол юйдегили болгъанлы ай да озмагъан эди. Ай медет, аскерге алып кетген эдиле муну. Юй бийчеси уа Муртазланы Кизика болгъанды. Ол бюгюн да сау-саламатды. Огъары Малкъарда жашайды. Бу табылгъан тукъум тамгъабыз бу асыллы керти келинибизде – Кизикада – турса дурус кёреме», - дейди Азрет.

Сыйлы къонакъла бла бирге Огъары Малкъаргъа барабыз. Анда районну таматасы Къулбайланы Алан, элни оноучулары да тюбейдиле.

Сергей Дубинец, Постол Валерий эмда аны жашы Илья, 80 жылны мындан алгъа Мечукъаланы Илияс Ата журт ючюн ачы сермешлени биринде жанын берген жерде табылгъан тукъум тамгъаны Муртазланы Кизикагъа бередиле. Къулбайланы Алан, Байсыланы Харун башхала да, жюрек ыразылыкъларын билдирип, сёз айтадыла.

Районну башчысы Къулбайланы Алан Муртазланы Кизика бла кёп болмай тюбеп, къыралыбызны Башчысыны, аны Правительствосуну, республикабызны атындан да Уллу Хорлам кюн бла алгъышлап кетгенини юсюнден да билдирген эди. Келген къонакъла этген иш Малкъарны тарихинде къаллыгъын, дайым ол адамлыкъны эм бийик ышаны болгъанын да энчи чертгенди. Кертиди, бу тукъум ишледиле  жашауну магъанасын чыгъаргъанла.

Кизика бла Илияс бирге толу ай да жашамагъан эдиле. Аланы араларына уруш сугъулгъанды да, сау тёрт жыйырма жылны бир-биринден айыргъанды. Бу саугъа, Илияс кеси сау къайтып келгенча, алай кёрюннгенди Кизикагъа.

«Малкъарны къара намысы» деген сагъатларында, неге айта болурла деген сагъыш келе эди кёлюме. Аны биз Муртазланы Кизикада кёрдюк. Таза иннет, кертичилик, келир кюннге ийнаныу, сюймеклик бютеу бары да бирге таулу тиширыуну халал жюрегинде  жарашып  жашагъанларыды, эшта, «Малкъарны къара намысы». Ол намыс болгъаны къадар жашарыкъды миллет да, къууанч кюнде – къууана, бушуу кюнде уа –  жарсый, ахыр умутдан а тюнгюлмей. Нек эсе да, деменгили жазыучу М. Горькийни сёзлери келедиле эсиме: «Эс, - дейди ол, - ангылаудан башхалыгъы  жокъду – къаллай бир ангылай эсенг а, аллай бир игилик эслейсе».

Бу юч адам – Сергей Дубинец, Валерий Постол бла аны  жашы Илья - адамлыкъны кишилигине бизни энтта да бир ийнандыргъандыла. Аны биз ёмюрде да унутурукъ тюйюлбюз.