Игиси да аман кёрюнюп…

(хапар)

Къалай ариуду бу жер! Къалай айбатды бу эл! Бютюнда Азинат жашагъан кюнлюм бетни башындан энишге къарасанг. Бирде кюн таякъла, кюз арты аны аякъ тюбюне атхан алтын чапыракъланы малтап, чабадыла тау бетле таба. Бирде  жаз башында кюмюш жауун жауады, жоллагъа, юй башлагъа, сууукъ тие, адамланы ашыкъдыра, бир баш букъдурур жерге къачыра. Къышда уа акъ къар тазалайды жыл узуну жыйылгъан букъуну. Жатады, къошун, шифер,  къанжал юй башланы жамап, арбазланы бирге ушатып, гебенлени кёплюгюне къууандыра, башларына акъ боккала кийдирип. Бюгюн а кюн бла бирге лейсан жауун жауады.

– Алгъын жайда жылы жауунла жаууучу эдиле, – дейди кеси кесине Азинат. – Энди ала да тас этгендиле жылыуларын.

Азинат да кёп затын тас этгенди. Сёз ючюн, алгъыннгы сюйдюмлюгюн, тирилигин.

– Ариу а бир заманда да болмагъанма, – дейди ол кеси кесине, алай сагъыш этгенине уяла. Аны оюмларына тынгылап тургъанча:

– Къара анга! Къара анга! – деп, сейирсинеди къоз терекни бутагъына къонуп тургъан чачакътюк къаргъа.

– Былайдамыса? Бир жары бир букъсанг а, харип. Ариу болсам, бир ызы да къалыр эди.

– Къалгъанды! Къалгъанды! – дейди къаргъа.

– Къайдады да?

– Къызларынгда! Туудукъларынгда…

Къаргъамыды ол огъесе, Аллах сакъласын, бир башха адам эшитип, айыпмы эте турады?

Азинат жаш заманында Атабийни сюйюучю эди. Биринчи кере элде Дударукъланы тойда кёрген эди аны. Къалай тепсей эди Атабий! Бир къуш болуп уча эди, бир кийик болуп чаба эди, бир къалкъыгъан суу болуп шошая эди… Ол таудан келтириучю къош къаймакъла алай татлы эдиле. Энди жашла къызланы аллай зат бла къууандырмагъанларына жарсыйды ынна.

– Андан къапхан къызланы бетлери башха тюрлю нюрден толуучу эди, – дейди ол кеси кесине. – Къарап-къарагъынчы,  ёсюп къалгъан ариу къыз шауданнга суу алыргъа тюшсе кюнлюм бетден, бил да къой сюйгени болгъанын. Чегетчиле уа сур бетле эдиле…

Барлыкъ эди Азинат Атабийге, анасы тыймаса. Сюймей эди аны.

– Тиширыу тынчайтырыкъ арбаз тюйюлдю ол, – деп, акъыл алдырыргъа кюреше эди къызына Жюгюдюр. – Юйю – халжар, жатханы – мулжар. Анасы уа, анасы?! Тюз сёзге – чубур, хыйлачы, обур. Атасы да – бир акъмакъ, сол аягъына акъсакъ…

Не къадар сылтау таба эди Жюгюдюр жарлы Атабийге! Кеси да тюйюл эди бай, алай а, орта ёзден тукъумлада болуучусуча, ёхтемлиги терисине сыйынмай эди.

Къол бла бермезликлерин билгенде, Атабийге къачар умут этген эди Азинат. Аны къайры эсе да хазырланнганын кёрюп, кичи эгешчиги Асият:

– Мен да барама сени бла! – деп тохтаса боламыды.

– Угъай, мен сени элталлыкъ тюйюлме. Артда барлыкъбыз бирге…

«Бешжыллыкъ сабийни алдаялмагъан тели!» – деп аз айып этмегенди артда кесине Азинат. Аны тарыкъгъанына тынгылап, ангылагъан эди Жюгюдюр тамата къызы не умут этгенин. «Башындан къалай башланса, юйюр алай барады, тый къызынгы!» – деп ким эсе да къулагъаны шыбырдагъанча болуп, сескеннген эди.

– Азий, келчи былай, атанг жатхан жерге кир да, талкъыны бери бир чыгъар.

– Былай кеч не этесе, анам, аны да, – деп, ыразы болмай, къызы ары киргенлей, агъач эшикни этип, ол ачалмазча, бужукъ тиреген эди анасы.

Ол заманда, ачыуу жюрегине сыйынмай, къалай къаргъагъан эди кесин Азинат!

– Алай эсе уа, Атабийге къызгъана эсенг, Аллах мени бир тул къартха буюрсун! – деген эди, тунчугъуп жиляй.

Болгъаны да алай эди. Ол кюн ючюн кесине бек урушады Азинат, жашау узуну урушады, сёзню къаллай уллу кючю болгъанына сейир эте.

Азинатны Айдабол тилейди деген хапар жайылгъанда, анга ийнаныргъа бла ийнанмазгъа билмей, бир бирден сора эдиле тиширыула.

– Ах кюнюм, ол къартха уа къалай берирле аны? Кимни аман тили базыннганды алай болсун деп айтыргъа?!

– Бермезле.

– Атабийден аягъан къызларын тулгъа уа… не хазна. Бир тепсегени да барды Атабийни беш Айдабол багъасы.

– Энди Айдаболну да не хатасы, кеси тенгшисине узалса? Аны жашы тенглиди Азинат…

Алай а баргъан эди Айдаболгъа Азинат. Ишекли болгъанла уа бар эдиле – бир кючлю хыйны ашатханды Айдабол алагъа ансы, ариу къызны тул къартха тенг кёрмез эдиле бары бирден. Жюгюдюр а тынгылай эди. Бирде уа, сагъыш эте келип:

– Кеси чамландыргъанды Аллахны, – деп, Азинатха атай эди, къызыны кесине этген къаргъышы эсине тюйрелип къалып.

Энди, кертисин айтханда, Айдабол затдан керекли этип къыйнамагъанды юй адамын. Жашы да, Азинат юйге кирир-кирмез юйдегили болуп, айырылгъан эди. Алай а аланы араларында болгъан сууукълукъ бир заманда да кетмегенди. Бирде, эки жаш бла юч къыз туугъандан сора, Айдабол, бёркюн да къолунда тутуп, от жагъада олтура келип, баям, ол затланы сагъышларын эте болур эди, бёрк къапланнганындан чыгъарып:

– Энди бу керек да болмаз, – дегенни айтып, отха атхан эди бир дууаны.

– Неди ол этгенинг, жашчыкъны атасы?

– Бош, бош, санга керек зат тюйюлдю.

Ишеклилик туудургъан гитче затчыкъ урходук болуп, бир кере ёрге жанып, ёчюлгенде да, анга къарап тургъан эдиле экиси да – юй башлары бир болгъанлыкъгъа, жюреклери эки мюйюшде букъгъан эки насыпсыз адам.

Сюймесенг, неси да эриши кёрюнеди ансы, кирсиз адам эди Айдабол. Адамланы багъыу хунери, билгичлиги да бар эди. Жик тюшгенле келиучю эдиле анга. Жик тартып, башны жерине салыргъа бек уста эди. Жарагъа балхам этип да тургъанды, кеси билген хансланы жыйып. Бирде уа:

– Аркъа сюегими узунлугъуна бир сууукъ зат кирди ичиме. Экибизден бирибиз аурумагъа эдик, – деген эди ол, эшикден кире.

– Мен а нек ауруйма?! Кесинг ауру, – деп, кёп сагъыш эте турмай нек жууаплагъан болур эди Азинат?

Ауруй эди Айдабол, суу жайылып санларына. «Жатсам, ол ёрге кетип, жюрегиме жетерикди», – деп, эки айны жатмай тургъанды,  дарман чёпню кюйдюрюп, тобукъларын тешип, сууун кетере. Айхай, адамны къарыуу, жашау жолу да чексиз тюйюлдюле.

Энди сокъуранады Азинат Айдаболгъа алай сансыз айтып къойгъан сёзлери ючюн. Ол адамлагъа жарагъан усталыгъына сабийлеринден кишини юйретмей, билимин биргесине алып кетгенине да жарсыйды.

Бирде, дырын жыя тургъан жерде, аны арлакъ кетип, бир акъ кийимли акъсакъал киши бла сёлешгени тюшеди эсине. Не сейир, не тамаша, Азинат, былай бир жанына бурулуп, артха къарагъынчы,  думп болуп къалгъан эди ол адам.

– Э киши, ким эди ол къонагъынг? – деб а соргъан эди. – Къошха да чакъырмадынг.

– Чакъырырча тюйюл эди.

Энди ангылайды ол Айдаболгъа файгъамбардан келечи болгъанын Азинат. Сора юйретеди туудукъларын, аладан туугъанланы:

– Сюймегенигизге бармагъыз, – деп. – Игиси да аман кёрюнюп, гюняхлы боллукъсуз, – дейди, узакъ таулагъа къарап.

Бирде андан Атабий тюшюп келгенча болады да, жюреги башхача уруп башлайды. Жууугъуракъ келсе, ол а Атабий тюйюл – Айдабол. Не бек кюрешсе да, атлаялмайды аны аллына Азинат. Ол а, чекле салгъанча, сууну ары жанында тохтайды да, кёпюрден бери ётмейди. Баям, Азинат аны Атабий сунмаса, ол келлик эди арбазына, юйюне, деп келеди эсине жашауу кюнден-кюннге аууурдан-ауур бола баргъан тиширыуну. Сора Аллах жазыу этип берген адамын зат бла къууандырмагъанына сокъуранады ол.