Дидиуну къадары

Эски жашауну кетере, аны жангырта, жарыкълыкъгъа эшик ачаргъа  умутлу эди революцияны бораны. Алай ол жангылыкъланы кереклилигин ангылап, къарай билиу да акъыллылыкъны, жигитликни сурай эди. Ол замандагъы интеллегенцияда да, къара халкъгъа болушуугъа амал излеуде сагъышда эдиле. Битеу Россейдеги белгили жазыучула, къуллукъчула да патчахны оноуу бла ишлеген заманда арсарлы эдиле жашауну къайсы жаны тап келликди деп. Аны оноууна бой салгъанла да, салалмагъанла да кёп эдиле. Ол заманны тюрлениулери бир адамны да къоймагъанды сагъыш этдирмей. Битеу къыралны халкъы да сайлам этгенлерине кёре къурагъандыла жашауларын. Революцияны оноууна кирмеген кёп адам къыралдан окъуна кетип, башха къыраллада жашап да къалгъандыла. Къыйын иш, къыйын оноу алып эди адамланы акъылларын. Жашауда тюрлениуле уа керек эдиле. Аны алайлыгъын ангылагъанла колхозла къураугъа, школла ачаргъа, къарангылыкъны хорларгъа атлам эте эдиле. Аланы бек тийиншлилерин а, революцияны оноуу бла къуралгъан коммунистлени партиясыны ячейкалары кеслерини членлерине алып, оноугъа салгъан эдиле. Тау эллени арасында да бар эдиле аллай уллу ишге тийишли болгъанла. Табийгъат берген акъылларын тюзюне айландырып халкъны аллында жумушха чыкъгъанла.

Тёбен Чегемде жашагъан Татчаланы Дидиуню тёрт жашы бла эки къызы бар эди: Баттал, Адилгерий, Аслангерий, Адемей, эки къызы Сайхат бла Кани. Гитче жашы Адемей жашчыкълай окъуна бир жумушдан къайтып келе, ажымлы дуниядан кетген эди. Баттал, Адилгерий, Аслангерий а коммунистле къурагъан партияны жумушуна къатышхан, анга да кертичилей къалгъан, аны ишин къурауда да уллу къыйынлары болгъанла эдиле. Ала фахмуларын, къарыуларын да аямагъан жигитле эдиле. Аланы кёрген, таныгъан адамла бирден акъыллары, адамлыкълары, ариулукълары да халкъ сукъланырча болгъан жашла болуучуларын хаман эсгергенлей тургъандыла.       Къарындашла халкъны тюз жолгъа салыргъа итиннген, анга керекни ангылагъан, жумушну толтурургъа къолларындан да келгенле болгъандыла. Патчахлыкъны оноуу халкъланы жарлылагъа бла бийлеге юлешип тургъанын унутургъа кереклилигин ала иги ангылагъандыла. Аланы ишлерине чюйре баргъан кючле бла уллу иш бардыргъандыла. Саулай элни халкъы хар жумушну да кесича ангылагъанды. Жарлылыкъдан, къарангылыкъдан эрикген халкъны арасында бирлик жокъ эди. Жангы жашауда да игилик, тынчлыкъ келликди деп ангылатыу да чексиз къыйын эди. Колхозланы къурауда аны ишлер хали, аланы къарангылыкъ да, жалчылыкъ да унукъгъан сезимлерин уятхан да бош, кёлю болмагъан оноучуланы къолундан,  айхай да, келлик тюйюл эди. Жашауну излемине кёре, 24-25-жыллыкъ жашла болуп партиягъа кирген эдиле Баттал, Адилгерий, Аслангерий да. Кеслерини толтургъан ишлеринде кёргюзтген хунерлерини кючю бла уа ала алгъан ишлерин иги уруннгандыла. Аны себепли жууаплы къырал къуллукълада да аны ючюн ишлеген эдиле. Кеси заманында коммунист партия аланы ючюсюню ишлерине да бек бийик багъа берген эди. Бийик къырал къуллукълагъа салына, ала бир заманда да эссизлик, уллу кёллюлюк этмегендиле ишлеринде.

Татчаланы Баттал Тёбен Чегемде партияны ячейкасын кеси къурап, анга таматалыкъ этип да башлагъанды. Анда ишлей тура, ол дагъыда жангы къуралгъан колхозгъа да председателлик этген эди. Колхозланы къурап башлагъан кезиуде кулакланы малларын арагъа жыйышдырып башлагъан да Баттал болгъанды. Аны элчиле да иги биледиле. Ол элчилени колхозгъа бирикдирип, жашауларын игилендириуню аямагъанды. Бу къуллукъда ол бир талай заманны ишлегенди. Андан сора аны иш хунерин кёрюп, анга уллу багъа берип, аны районну потребкооперациясыны таматасына салгъан эдиле. Ол къыйын заманда кооперацияны къурау жашауну излемине бек керек иш болгъанны себепли  ол жумушну толтурууну  да бош адамгъа ышаныргъа жарамай эди. Бир талай замандан аны партия хунерин андан да ары ёсдюрюу мурат бла Геленджик шахарда бардырылгъан курслагъа жибередиле. Аны бошагъандан сора уа ол кесини элинде коммунистлеге башчылыкъ этиу ишни бардырды.

Татчаланы Адилгерий а ишчи жолун эл школну устазы болуп башлагъан эди. Ызы бла парторганизацияны секретары болуп къуллукъ этеди. Уллу иш хунери бла кёплеге юлгю болгъан Адилгерий  Тёбен Чегемни эл Советине башчылыкъ этгенди. Бу къуллукъда бир талай заман ишлегенден сора районла къуралып башланадыла. Адилгерийни да Тёбен Чегем районну милициясыны таматасына саладыла. Заманнга кёре, ол бек къыйын да, жууаплы да къуллукъ эди. Айхай да, болур эдиле аны да сюйген, сюймеген да адамлары. Жашауну хали алай эди. Жангы жашау адамланы, алагъа оноу этген къуллукъчуланы алларында болмагъанча къыйын жумушла сала эди.  Аны ангылау, толтуруу да халкъны аллында баргъанланы борчлары болуп къалгъан эди. Адилгерий да ол къуллугъунда ишлей тургъанлай, тюз да урушну аллында, Булунгуда колхозгъа председательлик этерге жибергенди. 1942 жылда немисли фашист ууучлаучула бир кесек заманнга бизни республикагъа киргенлеринде,  Татчаланы Баттал Тёбен Чегемден атланнган къызыл аскерчиле бла бирге Огъары Чегемге къарындашы Адилгерий болгъан элге кетеди. Къарындашла къолларына сауут алып, партизан отрядланы къуралыуун сакълагъандыла. Ала партизанла бла таулагъа чыгъадыла, жарсыугъа,  умутларына уа жеталмайдыла. Сатхычладан бири къарындашланы букъгъан жерлерине немислилени алып баргъанды. Партизан отрядла чырмай эдиле немислилени мурдар ишлерине. Аланы тутуп, думп этиу эди муратлары.

Миллетни чынтты жигитлерин Батталны бла Адилгерийни да, башында айтханымча, тутуп,  1943 жылда  Чегем ауузуну Эл-Тюбю деген элине кирген жеринде ёлтюрген эдиле. Ёлтюргенлери да жюреклерине сыйынмай, аланы чунгургъа атхан эдиле, юслерин да ташладан толтуруп. Экинчи уллу жумушлары уа аланы юйюрлерин жокъ этиу болгъанды. Нек дегенде аланы юйюрлери да къоркъуулу эди алагъа. Аланы къыйын да, жууаплы да ишлеринде билеклик эте эдиле таулу тиширыула, аланы юйдегилери. Батталны юйдегиси Маржан, ол ишле болгъунчу, гитче жашчыгъы Валентин къагъанакъчыкъ болгъанда окъуна  дуниядан кетген эди. Ол сау заманда баш иесини юлгюсю бла партияны келечиси болгъан эди. Жашаугъа керекли жумушлагъа баш иесине билеклик эте, тири къатышханды. Аны бла бирге уа къызы Фаризат да. Фаризат, атасыны тийишли къызы Ленинградда педагогика институтну тыш къыралла тили факультетни бошап келген эди. Таулу тиширыуланы арасында аллай окъуу болгъан адам жокъну орунунда  эди ол кезиуде.

Жаш къыз окъуп бошап келгенлей окъуна кёп тюрлю жууаплы къуллукъланы  толтуруп башлагъан эди. Немислиле келген заманда уа ол Чегем районну ЗАГС-на башчылыкъ этгенди. Аны да, Адилгерийни юй бийчесин да тутуп кетип немислиле Прохладныйге баргъан жолну тийресинде ёлтюрген эдиле. Ала Тёбен Чегемде асыралыпдыла.

Къарындашларыны ёлгенлерин эшитген, гитче эгечлери Каний, кеси барып, аланы атхан чунгурларындан чыгъарып, кеси къолу бла асырагъан эди. Гитче    къарындашлары Аслангерийни уа Коммунист партия Чегем районну Акъ-Топуракъ деген элини башчысына саладыла. Ишни да кереклисича къурап, бир талай заман ишлегенден сора  Аслангерий ол ишден жау-бишлакъ жарашдыргъан заводха таматалыкъ этерге кетеди. Уруш къазауатха кетгинчинге дери  ол анда урунуп тургъан эди.

Уллу Ата журт уруш башланнганда, Татчаланы Аслангерийни, сегиз сабийни атасын, къазауатха ашыргъан эдиле. Урушну от жолунда бара, ол Севастопольгъа жетеди. Тарыхда айтылгъаннга кёре, бу шахарны  бизни аскерчилерибиз эки жюз элли кюнню ичинде жанларын-къанларын аямай къоруулагъандыла. Аны ахыр письмосу да Керчь шахарчыкъдан келген эди. Ол анда урушну кюйсюзлюгюню юсюнден жаза эди: «Мен бу къазауатдан сау чыгъарма деп ийнанмайма, къан ырхыла тохтамай барадыла, башыбызданда от къуюулгъанлай...». Ол алайда жан берген эди. Бюгюнлюкде аны къабыры белгисизди. Батталны да, Адилгерийни да сабийлери атасыз да, анасыз да къалгъан эдиле. Аслангерийникиле аналары сауда башхаладан насыплыракъ эдиле.  Батталны бла Адилгерийникиле да Канийни тёгерегине жыйылгъан эдиле. Жанындан сюйген къарындашларыны сабийлери аманат болуп къалгъан эдиле анга. Аллай бир къыйынлыкъ башына тюшген Каний кеси да айтыучу эди: «Мен барындан да артха туууп, барыны къыйынлыгъында кётюрдюм» - деп.

Батталны жашы Валентин а бюгюнлюкде Нальчикде жашайды.