Халкъ ахшысындан танылады

Малкъар халкъны культура хазнасын айнытыугъа кёп къыйын салгъан асыл адамыбызны – актёр, режиссёр, драматург, КъМАССР-ни искусстволарыны сыйлы къуллукъчусу Рахайланы Исмайылны 15 декабрьде туугъан кюнюдю. 

Рахайланы Махай – Исмайылны аппасы, Бызынгыдан Нарт-Уягъа кёчгенлени ал къауумларынданды. Исмайыл 1919 жылда Хасанияда туугъанды, ёсгенди. Анасы эртте кетип, сабийлей ёксюзлюк сынагъанды. Атасы Ибрагим жашы билим алырын бек сюйгенди. Нальчик тийресинде Моллаланы хуторда интернатха кеси элтип баргъанды аны. Исмайыл, окъугъандан сора да, самодеятельностьха тири къатышханды, музыкадан биринчи дерсле алгъанды, ноталагъа, трубада согъаргъа юйреннгенди. 
Ызы бла Пятигорскда рабфакда окъугъанды. Аны тауусуп, Нальчикге къайтханлай а, Москвадан комиссия Театр искусстволаны Луначарский атлы къырал институтунда (ГИТИС) окъургъа малкъар студия жыя тургъанларын эшитгенди. Атасы да кёл этдирип, ары баргъанды.

Таулу жашла бла къызла ара шахарда кюндюз институтда дерслерине тынгылагъандыла, ингир сайын а белгили театрлагъа, концерт заллагъа, музейлеге, тюрлю-тюрлю кёрмючлеге жюрюгендиле. Театрлагъа ала хакъсыз баргъандыла эм белгили сахналада сейирлик оюнлагъа къарагъандыла, анда кёргенлерин тинтгендиле.  Уллу артистлеге ушаргъа итинип, къарыу салып окъугъандыла, хунерлерин ёсдюрюрге кюрешгендиле.
Исмайыл сау институтда да юлгюге келтирирча жаш эди. Орус тилни иги билгенди. Бек иги студентледен бири болуп, Сталин атлы стипендия алып тургъанды.

Студия Нальчикге 1940 жылда Лопе де Веганы «Къой шаудан», Вс. Ивановну «Бронепоезд 14-69», Мольерни «Скапенни хыйлалары» деген пьесаларына кёре спектакльле хазырлап къайтханды. Ол оюнла жангы къурала келген театрны онгун, энчи хар бир актёрну фахмусун шарт кёргюзтгендиле. Алада къайсында да ойнагъанды Исмайыл. 

Геляланы Рамазан сахнада «Къанлы къалын» деген биринчи профессионал миллет спектакльни салгъанда, Исмайыл анда Ахматны сыфатын къурагъанды. Аны ол ишин театр кесаматчы Я. Бродский «Молодой сталинец» газетде (6 июнь 1941 жыл) спектакльни юсюнден жазгъан статьясында бек махтагъанды: «Ол жашау кючден толуду», – деп.

Кёп бармай, Уллу Ата журт уруш башланып, урушха кетмей къалгъан артистле, ол санда Рахайланы Исмайыл да, малкъар сахнаны отун ёчюлтмей, къолдан келгенича ишлегендиле. Ала А. Корнейчукну «Платон Кречет», К. Симоновну «Парень из нашего города», Г. Мдиванини «Батальон западха барады», К. Гольдонини «Къонакъ юйню иеси» деген пьесаларына кёре спектакльле салгъандыла. Аланы биринчи экисинде баш рольланы Рахайланы Исмайыл бла Къудайланы Маржан ойнагъандыла. Ала госпитальлагъа, Прохладна жанында окопла къазгъанлагъа барып, жаралы солдатлагъа ана тилибизде, орус тилде да кёргюзтгендиле. 

Ол къыйын жыллада Москвадан, Ленинграддан да культурада ишлегенлени къаууму Нальчикге эвакуациягъа келгендиле. Исмайыл къонакълагъа тилманчлыкъ этгенди. Композиторла С.Прокофьев бла Н. Мясковский аны хайырындан бизни жырчыларыбызгъа, музыкабызгъа тынгылап, жангы чыгъармала жазгъандыла. 

Душман Нальчикге жууукълашханда, Рахай улу къонакъла бла бирге Тбилисиге эвакуациягъа кетгенди. Анда ол бир кесек заманчыкъны орус театрда ишлегенди. Фашистле кетгенлей, Нальчикге къайтханды. Малкъар театр жангыдан ишлеп, тау ауузлада эллеге жюрюп башлагъанды.

1944 жылда, кёчгюнчюлюкню алында, Малкъар театр «Аршин мал алан» деген азербайджан комедияны сала тура эди. Исмайылгъа баш рольладан бири жетген эди. Алай сюргюн аны да жолун кесген эди.

Кёчгюнчюлюкде Исмайылны юйюрю Къыргъызстаннга тюшгенди. Ол анда ГИТИС-де биргесине окъугъан къыргъызлы танышларын тапханды. Ала уа анга Фрунзеде опера эм балет театргъа администратор болуп ишге кирирге болушхандыла Бир кесекден а аны Крупская атлы орус театргъа чакъыргъандыла. Хар не да тап къурала баргъанлай, кёчгюнчю халкъны келечиси болгъанын «эсгерип», анга гастрольлагъа барыр онг бермей тохтагъандыла. Алай бла анга театрдан кетерге тюшгенди. Алай а чырайы бла къурау эм актёр фахмусу бир бирине эришген таулу жаш ишсиз къалмагъанды – аны Маданият министерствогъа инспектор, артда бёлюмге тамата да этгендиле. Исмайыл 1950 жылда Москвада маданият институтну заочный бёлюмюне кирип, аны бошагъанды.

Анда ол алгъа къыргъыз эм орус тилледе эки китап чыгъаргъанды: «Сельский очаг культуры» эмда «Передовой дом культуры». Ызы бла малкъар тилде «Бирге жырлайыкъ» деген китабын жарашдыргъанды. Таулу халкъгъа ол кюнледе аланы магъаналарын айтхан къыйынды. 

Анда тургъан заманында Рахай улу кёплеге болушханды. Сёз ючюн, Жанатайланы Исмайылны радиогъа чакъырып, малкъар, орус, къыргъыз тилледе да жырлатханды. Ол шарт сюргюнде не багъасын тутханын аны эшитгенле биледиле – аны жыры бла бирге кёчгюнчю юйлеге азатлыкъны сюйюнчюлюгю кирген эди.

Дагъыда ол излеп, халкъыбызны айтхылыкъ къобузчусу Къазийланы Билалны Къыргъызстанны Ош областыны Наукат районунда табып, аны къыргъыз шуёхлары бла танышдырып, согъууун радиогъа жаздырып бергенди. Къыргъызстанда жашагъан таулула бла къарачайлыла анга тынгылап, къалай къууаннганларын айтып-айталмайдыла. 

1957 жылда Нальчикге къайтханлай, Исмайылны Къабарты-Малкъар жыр-тепсеу ансамбльни башчысына салгъандыла. Бир кесекден а культура министерствода бёлюмню башчысы этгендиле. Ол Али Шогенцуков атлы театрны директору, Гостелерадиода баш редактор болуп да тургъанды.   

М. Горький атлы орус театр аны «Тауладан къагъыт» деген пьесасына кёре спектакль салгъанды.  Ол дагъыда «Ассалам-алейкум, шуёхларым!», «Халал тенгле арасында» деген китапланы, «Алай да болады» деген пьесаны, бир къауум назмуланы, статьяланы, очерклени, «Кючмезланы Шарифаны юсюнден» монографияны да авторуду. «Шуёхлукъну жыры», «Жаш тёлюню вальсы», «Шуёхла, келигиз, бирге жырлайыкъ» деген жырла да аныдыла. 
Исмайыл жашаудан 2005 жылны 20  мартында кетгенди.

Тёппеланы Алим, Рахай улун эсгере: «Бир кере 1955 жылда Къыргъызстанда Локияланы Къайсын бла анга келип: «Радиода жырларгъа, назмула окъургъа сюебиз», – дейбиз. Ол бизни малкъар, къыргъыз тилледе жырлатып, назму окъутуп, аны халкъгъа эшитдирген эди. Ол жыллада Исмайылны ол этгени таза жигитлик эди!» – деген эди. 

Жеттеланы Мустафир а: «Исмайыл мёлек кибик чыкъгъан эди мени аллыма, – деп эсгериучю эди – бирле, мени жазгъаныма болмачы сылтаула табып, къанатларымы кесгенде. Ол кюн мен Исмайылгъа жолукъмасам, не боллугъун билген къыйынды…» Жаш композитор, Гуртуланы Бертни сёзлерине «Къурулушчуланы жырын» жазып, аны радиода художестволу советге элтип баргъанында, аны тюрт этгенлерин, андан жюреги жер бла тенг болуп чыкъгъанын унутмагъанды. Ол кюн босагъада халкъыбызны ахшыларындан бири Рахай улуна тюбегенин а къадарны ышарыууна санагъанды.

Исмайыл бла аны юй бийчеси Тамара эки жаш ёсдюргендиле. Таматасы Анатолийни барыбыз да таныйбыз. Ол КъМР-ни, КъЧР-ни, Ингуш Республиканы, Север Осетия-Аланияны да искусстволарыны сыйлы къуллукъчусуду, искусствоведенияны доктору, профессор, бюгюн  Искусстволаны  Шимал-Кавказ къырал институтуну ректоруду. Петербургда дуниягъа белгили Мариинский театрны директоруну заместители болуп да ишлегенди. Къайда ишлесе да, бет жарыкълы болуп, миллетин къууандырып турады. 

Аны кичиси Тенгиз а жашауун аскер къуллукъ бла байламлы этгенди. Кёп жылланы Санкт-Петербургда тургъанды. Бусагъатда солуудады. Жашла экиси да Нальчикге жыйылгъандыла. Иги атаны къолунда ёсюп, жамауатда не тюрлю ишге да тири къатышып, тукъумларыны намысын бютюнда кючлеп жашайдыла.