Кертиликге, жигерлик бла ётгюрлюкге жууапха – огъурсуз, кюйсюз буйрукъ

30 октябрь – Политика репрессияланы сынагъанланы эсгериуню кюню

Совет Союзда бир-бир миллетлени зор бла туугъан жерлеринден кёчюрюу политика Уллу Ата журт урушну аллында окъуна башланнган эди. Биринчи аны ачылыгъын корейлиле, полякла, немислиле, финнле сынагъандыла. 

1943 жылда къарачайлыла бла къалмукълула, 1944 жылда февральда   чеченлиле бла ингушлула туугъан журтларындан айырылып, зор бла Къазахстанны бла Орта Азияны къумлу жерлерине тюшгенди.

1944 жылда 20 февральда Лаврентий Берия жашырын Грозныйге келеди. Мында ол чеченлилени бла ингушлуланы кёчюрюу операциягъа, анга уа «Чечевица» деп атагъандыла,  башчылыкъ этгенди.

Ол кезиуде уа Къабарты-Малкъарны НКВД-сы бла Халкъ комиссарланы совети Берияны аты бла «КъМР-ни малкъар районларында болум» деген справканы хазырлайдыла.  Тарыхчыланы оюмларына кёре, малкъар халкъны зор бла кёчюрюуню юсюнден оноу Черек ауузда болгъан ишле бла байламлыды. 1942 жылда 27 ноябрьден 5 декабрьге дери бандитлеге къажау операцияны сылтауу бла ич аскерле Сауту эм Глашлары элледе 723 мамыр адамны къыргъандыла (ол санда 16 жыллары толмагъан 162 сабийни). 

Ызы бла малкъар халкъны кёчюрюрге документле хазырланадыла. Аланы окъуп, Лаврентий Берия Сталиннге таулу халкъда бандитле, гитлерчилеге болушханла бардыла деп жазады. Ол чеченлилени бла ингушлуланы депортациясы бошалгъанын билдирип, аскерчилени бла чекистлени таулуланы Шимал Кавказдан кёчюрюуде хайырланып, операцияны быйыл 15-20 мартда бошаргъа кереклисин жазады телеграммасыны ахырында - агъачда терекле чакъгъынчы…

Алай бла ич ишлени наркомуну «КъМАССР-ден малкъар халкъны кёчюрюуню юсюнден» энчи жашырынлы буйругъу 1944 жылда 26 февральда чыгъарылады. 29 февральда Берия Сталиннге операцияны жетишимли бардырыргъа хар не да хазырды, 10 мартха дери битеу жумушла бошаллыкъдыла, 15 мартда таулула кёчюрюллюкдюле деп билдиреди.

1944 жылны 8 мартыны эрттенлиги битеу таулу элледе да бирча башланнганды: эшикле къагъылып, миллет саулай кёчюрюледи, жолгъа хазырланыргъа 30 минутугъуз барды, деген буйрукъдан. Быллай тюзсюзлюкню сакъламагъан адамла бек жунчуйдула, жолда не зат керек боллугъун ангыламай, къолгъа тюшгенни жыйып башлайдыла. Жарым сагъат озгъанлай, аскерчиле адамланы юйлеринден къыстап, бирге жыядыла. Заман азды, борчну толтурур ючюн, ашыгъыргъа, къаты болургъа керекди.

Орта Азиягъа бла Къазахстаннга 37,7 минг адам ашырылгъанды. Аланы ауур жюкле, малла ташыгъан 14 эшелоннга олтуртхандыла. Жолда аурууладан, къыйынлыкълагъа тёзмей, кёпле жанларын бергендиле.

11 мартда Берия Сталиннге таулуланы зор бла кёчюрюу операция бийик даражада ётгенини юсюнден отчёт этеди. 8 апрельде СССР-ни Баш Советини Президиумуну «КъМАССР-де жашагъан таулуланы кёчюрюуню эмда КъМАССР-ни кетерип, Къабарты АССР атауну юсюнден» бегим чыгъарылады. Малкъар халкъны къыраллыгъы сыйырылгъаны бла бирге жерлерини бир кесеги, ол санда Элбрусну тийреси, Грузиягъа берилгенди.  

Сёзсюз, таулу халкъны депортациясы республиканы экономикасына, миллетни политика, демография болумуна уллу заран салгъанды. Малкъар тилни, халкъны культурасы, адет-тёрелери, энчиликлери, хазнасы унутулур чекге жетдиргендиле. Жарсыугъа, аны хатасы бюгюн да сезиледи.