Миллет усталыкъ

Миллетибиз не заманда да малчылыкъ бла кюрешгени белгилиди. Ол себепден жюн ишлеге хунерлери да бийик болгъанды таулуланы. Бюгюн аны хайырланып, кёзюнг къарап тоймаз затла этедиле таулу къызла. Жюнден этилген затладан бек уллу къыйын салыннган тюрлюсю кийизледиле. Алгъын аланы изеу этип этгендиле. Кеси жашауларында хайырланнганча, сатыу-алыуда да хайырланнгандыла. Баям, ол затха таулуланы жашагъан жерлерини табийгъат болумлары да себеплик этгенди – сууукъ къышланы айтмай къойсам да, таулада эрттен, ингир хауа салкъыныракъ, сууугъуракъ окъуна болгъаны белгилиди. Жылыу а керек эди.

Ол затны тинтген алимлени айтханларына кёре, тюрлю-тюрлю кешенеледе, обалада табылгъан кийиз кесекле 5-6 минг жыл биз жашагъан эрадан алгъа этилгенлери тохташдырылгъанды. Аллай кийиз кесекле Кавказда, Алтайда, Тибетде, Иранда, Афганистанда, Монголияда, башха жерледе да табылгъандыла.

Бир-бир тинтиучюле уа кийизни кёчгюнчю халкъла этип башлагъандыла дейдиле. Анга да угъай деп ким айталлыкъды – къазахлыла, туркменлиле. къыргъызлыла кёчюп айланнган жайлыкъларында, къышлыкъларында кийиз юйле къурап, алада жашагъандыла сора.

Тюрк халкъла кеслерине юс, аякъ кийим этгенден сора да, жатхан жерле, жамычыла, башлыкъла, атларына терликле, юй керекле, бичакъ, къама къынла окъуна этгендиле кийизден. Кийиз юйде жылыу сакълагъанды. Темирчиликде, сыннган сюекни жалгъашдырыуда да гипс орунуна тутхандыла аны. Бир-бир халкълада уа кийизден этилген зат жинден-шайтандан сакълайды деп да ийнаннгандыла. Къагъанакъ сабийлени окъуна жюн тёшекледе жатдыргъандыла.

Ма алай кёп затха жарагъанды кийиз. Ариу да, аслам да кийизлери болгъан юй къолайлыгъа саналгъанды. Аны къызны бернесине да къошхандыла. Ол къызны бу ишде да усталыгъын кёргюзтген шарт болгъанды. Муслийман дин къайтхандан арысында уа, кийиз намазлыкъла да жайылгъандыла. Жыйгъыч кийизле уа юйде тизгин тутаргъа болушхандыла.

Таулула, минг жыл мындан алдача, кийизни ийлеп этедиле. Эртте заманлада ол акъ, кёк, къара тамгъалы болгъан эсе, артдаракъ жюнню бояргъа  юйренип, къолан кийизле да этгендиле. Ол ишни бюгюн да этедиле, жангы бояуланы, технологияланы да хайырлана. Тамгъала да сакъланадыла: мюйюзле, локъумла, ючгюл тамгъала, къыланчла, тёгерек оюула, кёзле, чапыракъла, кюн, ай, жулдузла… Алагъа къарагъаннга хапар айтхан сюжет суратла да къошулгъандыла.

Бюгюн да миллет энчиликча жюрютюледиле аллай кийизле малкъар, къарачай юйледе. Жашауда бола баргъаныча, миллетибизни ол хунерин къоншу халкъла да алгъандыла.

Эрттегили жырларыбызны алгъанда, аланы араларында «Ийнай» деген жыр сакъланнганды. Аны тиширыула, бирге жыйылып, жюн иш бла кюрешгенде – чепкен басханда, жамычы неда кийиз ургъанда, ийлегенде, жюн титгенде, тарагъанда да бир аууздан жырлагъандыла. Жыр жырлап ишлеген тынч болгъанды, нек дегенде бу жыр тиширыуланы урунургъа итиндиргенди, алагъа болушханды, жюрек ырахатлыкъ бергенди. Малкъар халкъны тиширыулары «Ийнайны» артыкъ да бек сюйгендиле.

Ой, ийнай, ийнай

Ийнарада,

Иги хапар келсин

Кюн арада, – деп ма быллай алгъаш бла башлагъандыла ала кийиз этиуню. Артда уа, кеслерин таукел эте, ишлерине жан кийире:

Ийнай айтсанг,

Чепкен киреди,

Ийнай айтмасанг,

Четен кюледи.

Ийнай айтсакъ, иш айныр,

Айнымаса, не хайыр? – дегендиле.

Эртте заманлада бу жырны къурагъан адам баям, жыр бла этилген иш тынгылы да, ариу да, жарыкъ да болгъанын эслеген болур эди:

Ой, ийнай-ийнай деселе,

Къысхаралла кечеле,

Ийнай-ийнай этгенни

Къалын болад чепкени.

Ой, ийнай-ийнай, жанларым,

Талчыкъмасын санларым.

Былай айта келип, тиширыула жангыдан алгъыш тилеклеге кёчедиле. Ала башха, кёп тюрлю да болур эдиле, алай тарыхда сакъланнганы уа буду:

Жюнлю къой да кёп болсун,

Аркъау, бой да бек болсун.

Къалын болсун чепкеним.

Аямайын тепледим.

Ой, ийнай-ийнай-ийнай,

Тыпыл турмасын къыйнай.

Алда, кёчгюнчюлюкден къайтхан жылларыбызда, бу ишни этгенле тау элледе бек аз эдиле. Ала бирге жыйылып, иш ылыгъын билген тамата адамны айтханына кёре ургъандыла кийиз. Кесим да кёргенме ол затны. Иничке чыбыкъдан эшилген чалы юсюнде ийлей эдиле аны тиширыула. Бюгюн а, эски хунерибизни жангыдан жангыртханла асламдыла, шукур Аллахха, ол затха къамишден этилген чийни хайырланадыла. Ала ала кийизле, бичген кийизде да этедиле, бояулары да байды.

Эски кийизлени алгъанда, тюрк халкъладан къайсы да ала бизнидиле дерге ёчдюле. Болсада башхалыкълары уа барды. Ол затны кийиз санатны тинтген адамларыбыз иги биледиле. Сёз ючюн, художник Аппайланы Жанна бир ишинде былай жазады: «Къазахлыланы бла къыргъызлыланы кийизлерини накъышлары жаланда бир жанындан кёрюнедиле, биздеги ала кийизлени энчиликлери уа артындан, аллындан да бир кибик билиннген суратларындады».

Жюн бояуланы тюрлюлерин бизни тийреде белгили жазыучубуз Тёппеланы Алимни анасы Энейланы Зухура билиучю эди. Ол алма терекни къабугъундан, иничке бутакъчыкъларындан – жашил бояу, эмен терекни къабугъундан – къара неда кёксюл (баям, къайнагъан заманына, ёлчемине да кёре), тюртю тамырладан – къызыл неда сары, жангы бише келген къозну тышындан мор бояула этгенди.

Кийиз этерге кюзде къыркъылгъан жюн игиди, ол жабышмакълы болады дегендиле. Алгъа ол жюнню тазалап, эки-юч сагъатны кёмюклю сууда тутхандыла, андан сора да эки-юч кере жылы суу бла жуугъандыла. Чайкъагъандан сора, саркъмагъа къоюп, чалыгъа жайып къурутхандыла. Ол къуругъандан сора, тинтгендиле да, иничке таякъчыкъла бла тюйюп кёпдюргендиле.

Малкъар адабиятда аны юсюнден жазгъанла бардыла. Баям, барындан да тынгылы Ахматланы Сафарият жазгъанды. Аны «Кюн жауун» деген поэмасында «Кийиз басыу» деген бёлюм барды. Жыйыладыла анда кюз артында жашаулары келген эмда жаш тиширыула узакъ Азияны бир элинде эл къыйырында, суу къатында кийиз басаргъа изеуге. Сабийле да барадыла алайгъа болушургъа, юйренирге.

Автор кийизни магъанасын бир да толу береди: алгъын, келин келтиргенде, кийизле бла жапхандыла арбазланы, къонакъ келгенде, жолун кийизле бла жасагъандыла къалырча аякъ ызлары:

Андан сора да таулула

кийизде жан алгъан тынчыракъды

Деп ийнаннгандыла,

ауругъан адамны анда

жатдыргъандыла...

Жер юлюш алыргъа да

аны юсюнде баргъандыла...

«Ала кийиз», «гёбел кийиз», «жыйгъыч кийиз» деп санайды Сафарият таулу кийизлени. Ол айтханнга кёре, аны ыннасы кийиз этиучю уста эди, ол тиширыула аны айтханын этгендиле.

Алгъыш бла башлайдыла ала ишлерин. Алгъа жерге къамишден эшилген жеген атадыла. Ызы бла сыйдам, ариу таралгъан мылы жюнню аны юсюне къалын жаядыла, юзмелт-юзмелт юзюп, башха бетли жюнден оюула саладыла. Сора суу бюркюп, къоллары бла шош-шош басадыла да, андан сора жегенни акъыртын чулгъайдыла. Андан сора ол чулгъамны, оюулары бузулмазча, алгъа акъырын, ызы бла терк ийлеп башлайдыла. Сабийле уа алагъа суу ташыйдыла. Таматаракъла аны къайнатадыла – къара сапын тууралгъан къайнар суу керекди кюйюзчюлеге.

Ол кёмюк сууну чулгъам бурулур жерге къуюп, къайтып-къайтып, жангыдан ийлейдиле тиширыула. Энди кирди дегенде уа, сабийлеге теплетедиле ол кийизни. 

«Асса! Асса! Къарс! Къарс!» –

Таулула кийизни ма алай басадыла!

Битсе – илипинде жууадыла, сора

Жегенде къоядыла сууу саркъсын,

Къургъакъсысын, хазыр болса,

Нечик ариуду, аны къабыргъагъа такъсанг,

Неда юй тюпге салсанг!

Ма быллай, поэзиягъа да кирген сейирлик усталыкъны тагыларын ёчюлтмей келедиле не къыйын жыллада да таулу тиширыула.