Хар ким кеси билгенича

Къарачай-малкъар тойла эки жаш адамгъа, аланы ахлуларына, саулай халкъыбызгъа да жангы умутла этдирген къууанчладыла. Ала къаллай бир кёп болсала, аллай бир къарыу-кюч келе барады жамауатха. Аны келлик кюнюне да ышаныулукъ къошулады. Андан этедиле тилек таматала: «Быллай тойланы ызлары къалын болсун!» – деп да.  

Халкъны кёбюсю, юйлери эркин, уллу болгъанла да, бусагъатлада ресторанлада этедиле къууанчларын, ахча асламыракъ жоюлса да, алай тынчыракъды ахлугъа, шуёхха да деп. Тойгъа эки-юч жюзден аслам адам къатышханы болады. Сабийлеге деп энчи столла къурайдыла.

Алагъа къарагъан энчи адам а жокъну орунунда, чабадыла, ойнайдыла, дауурдан аладыла. Аллах сакъласын къууанч этер кюнюнгде жанынгда адамынг болмагъандан! Алай а аны да кесини мардасы болса иги эди. 

Къалай-алай болса да, къууанч къайда ётсе да, адет-жорукъ тюрленмезге керекди. Анасына аталгъан сют хакъны ёсе баргъаны къолайлыкънымы огъесе керексиз гынттылыкънымы кёргюзтеди? Бусагъатда ол жюз минг сомдан атлап, эки жюзге дери окъуна жете турады. Жарсыугъа, аны бла байламлы, киеу нёгерле келтирген ахчаны да санап: «Эриннгенми этедиле сени жууукъларынг иги сый салыргъа, биз алагъа аллай бир ахча тёкгенде?» – дегенлеге да тюбейдиле. Хо, аланы къояйыкъ. 

Къызны ресторанда юйге кийиредиле. Бир да ариу этиледи ол жумуш, бютюнда жангы келинни кийими артыкъ чурумсуз болса. Бюгюннгю тойлада келиннге таулу жыйрыкъ, орус жыйрыкъ да кийдиредиле кезиулеп. Анга къайсы къалай жарашханын а айтыр кереклиси да болмаз. 

Къызны баш ауларын алыуну юсюнде кёп даулашла болгъандыла алгъада.  Энди аны да тап этерге кюрешедиле – келинни тёгерегин тепсеген къызла бла жашла алып, баш ауун да, адетибизге кёре, алгъынча, жууукъ жаш адамгъа алдырып. Ол келинни тёгерегинде тепсеген бизни адет тюйюлдю дегенле бюгюн да тюбейдиле. Алай а, ол даулашла баргъанда, адет жаны бла билими бийик болгъан Улбашланы Саният ыннасы, ол тепсеуню кёргенинде: «Аллахха шукур! Бу ариу ёзден адетибиз да къайта турады!» – дегенин эсгерген эди. Биз унутхан кёп затла бардыла. Аланы эсгертир адамыбыз болса, ол да игиди. Кёзге ариу кёрюннген затны, бютюнда ол бизни эрттегили адетибиз эсе, нек тюртюрге керекбиз?

Жыр, тепсеу, оюн да кеслерин излетмейдиле бусагъатдагъы тойлада. Жырчыланы, тепсеучюлени да алгъан хакълары алдан айтылады дейдиле. Алай а бу болумда чекле болмагъанларына къайгъы этгенле да аз тюйюлдюле. Бир тойда фонограмма бла эки жыр айтхан жашха 20 минг сом бергенлеринде, ол, аны алыргъа унамай, 30 минг сом излегенине кесим шагъат болгъанма. «Амалы болмагъан чакъырмасын», – дерге боллукъдула муну окъугъанла, миллетни бир ненчагъа бёле. Болсада алай жарамайды дегенле да табылырла.   

Алай бла, бизде тойла бусагъатлада къалай баргъанлары белгилиди дерге боллукъду. Болса да бир-бир той этгенле башхалада болмагъан бир зат къошаргъа сюедиле къууанчларына. Аны бла кеси энчиликлерин, тойларыны да башхаладан элпеклигин кёргюзтюрге излеп. Сёз ючюн, юч миллион тургъан торт ишлетирге, биргесине аны, оюлмазча, тап кесер адам да ара шахардан  келтиртирге. Игимиди ол? Мардагъа сыйынмагъан зат аламат болур деп ийнанырча тюйюлдю бу дуния – артыкъ эсиргенни да кефин кетереди. 

Дуния къуралгъанлы да сюймекликди эки адамны тенг этген. Болсада башха юйде кереклисин табып юйреннген къыз киши юйюнде, артыкъ эс бёлюрлерин излемей, башына тири болса, ол бек игиди, болмаса уа, сюймеклик терезе бла къачады дейдиле, къадаргъа башха жазыу этдире. Ол келепен ауруугъа ушагъан бир затды. Ким биледи, эки жаны да бирча болсала, жашау тап барыргъа да болур.  Бу ишде да оноуну акъыллысына, игисине, тёгюлгенни мардасына жетген зат жокъду. 

Алгъын адетлерибизге ушагъан бир шарт а баргъанлай турады – жашны тойлада, къызлагъа къарап, кесине жашау нёгер излегени. Энди аны Интернет бла да этедиле, алай а артда ол ишни ауарасы аслам болгъанын да кёрюп турабыз. Айхай да, иги эди ол эки адам, бир бирни андан арысында да жаратып, ариу жашасала. Кёп заманны алай болуп турмайды, жарсыугъа. Ол жумушда бир да сакъ болургъа керекди.

Быллай жерде юлгю келтирсек иги сунама. Бир танышым къызны юйден чыгъарыргъа къатышханды алгъаракълада. «Келинни ачылып тургъан инбашларын жабаргъа деп, башына атаргъа жаулукъ тилейме. Айтама: «Тукъум эр кишиле арбазда сюелипдиле, ала келинни алдан окъуна былай кёрмесинле», – деп. Алай жангы келинчикни эгечи ашыкъмайды: «Андан сюймеген затым жокъду, быллай ариу жыйрыкъны нек тикдиргенбиз да, эл бла бир ахча берип, аны халкъ кёрлюк тюйюл эсе?» – деп сюеледи. Къалай-алай болса да, бир жаулукъчукъ келтиредиле, аллына тартсам, аркъасы ачыла, артына тартсам, аллы ачыла.  Къызны жыйрыгъыны этеги узакъ созулуп, аны къолгъа алыр эдик десем, унамайды, былай ариуду деп. Чыгъа баргъан жерде ким эсе да этегими басханды деп, тырман этеди да, адамланы къаратады кесине. Не болса да, къолума жыйып, кийиреме машинагъа. «Тийме жыйрыгъыма!» – деп бузулгъанында, бетине урлугъум келген эди ол этек бла, хо да, абызырагъандан эте болур деп келген эди кёлюме». 

Къайын анасы келин кеси сюйгенча болсун, аны къууанчыды бу деп къойгъанды. Тынчданмы, акъыллыданмы – ким билсин? Бек уллу той да этгендиле жаш адамлагъа. Алда – ресторанда, ызы бла жашны юйюнде. Алай, жарсыугъа, ол келин кёп чыдамагъанды къайын юйюнде. Къайын анасы кеси эрттенликде эртте къобуп этген ашны столгъа сал неда чай къуй десе, къарауаш болмагъанын эсгертгенди. Жарсыугъа, быллай юлгюле кёпдюле. Намыс болмагъан жерде насып  болмайды, деп бош айтмагъандыла эрттегилиле.

Жашау узун сунуп тургъанбыз алда, сабийлигибизде, энди уа кёребиз аны ашыгъышлы баргъанын, бизни, ата-аналарыбызны да кёп муратларыбыз толмай къалгъанларын. Тюзетир онг да жокъ. Жаш тёлю аллай затлагъа артыкъ магъана берирге, сакъ да болургъа керекди. Адет-тёребизни келишдирирге юйренигиз бюгюннгю жашаугъа. Ала биз жыйгъан  байлыкъ тюйюлдюле – ала бизге ата-бабаладан къалгъандыла, аланы биз да, сиз да келлик тёлюлеге ариулай, тазалай ётдюрюрге борчлубуз.