«Кесигиз ниет этмесегиз, врач да болушалмайды»

КъМР-ни наркодиспансерини кюндюз стационарыны башчысы Шунгарланы Мадина бла тютюн ичиуню хатасыны юсюнден ушакъ бардыргъанбыз.

- Мадина, тютюнчюле барысы да бир кибиклемидиле?

-Угъай, тютюнчюле эки къауумдула, биринчилери никотинсиз болалмагъан адамладыла, алагъа хар заманда да никотин керек болады. Экинчилери «социал» тютюнчюледиле. Алагъа сигаретле психология жаны бла ырахатлыкъ табар ючюн керекдиле. Алагъа уа тютюнню къойдурур ючюн тийишли сылтау эм болушлукъ изленеди. Никотинсиз болалмагъанла уа багъыу амалланы хайырланадыла.

- Баям, тютюн ичиуню хатасын адамла терен билселе, къойгъанла да кёбюрек болур эдиле?

- Тютюн ичиу саулукъгъа заран тюшюреди – бу оюмну юсюнден энди барып тохтагъан тютюнчюле да даулашмайдыла. Ала да ангылагъандыла андан адамгъа уллу хата жетгенин. Болсада алимле сигаретледен чыкъгъан хаталаны жангыдан-жангыларын ачыкълайдыла. Никотин аш-азыкъ затланы татыуларын сезиу жаны бла онгланы иги да къарыусузландыргъанын ала эрттеден бери да биледиле. Тютюнню кёп ичген адамла ашарыкъланы барысыны да татыулары алагъа бирча кёрюннгенлерин айтадыла.

Бу осал къылыкъны хатасындан чыкъгъан къыйын ауруулагъа (аякъланы гангреналары, ёпкелени дайым обструктив ауруулары, ракны бир ненча тюрлюсю, замансыз келген къартлыкъ эм башхала) энди адамгъа ашдан зауукълукъ алыуну тас болууун, татыуланы сезалмай къалыуну да къошаргъа керекбиз.

Тютюн ичген жаш адамла импотенциядан башхаладан эсе кёп къыйналыргъа боллукъларын билирге керекдиле. Ол къауумну урлукъларыны тирликлери селейеди, башхача айтханда, сабий туудуруучу функцияла къарыусузланадыла. Артыкъда тютюн ичген къызла сабийсиз къалыргъа боллукъдула. 

- Битеу тютюнчюле бир кибик «саусузламыдыла»?

-Бир-бир инсанла, сюйсем ичеме, сюймесем, ичмей къоярыкъма деп, ёхтем айтханларын билебиз. Болсада аллай насыплыла бек аздыла – жыйырмадан жаланда бири. Никотиннге бойсуннганланы ишлери арталлыда башха тюрлю къыйынлыкъды.

Бу жаны бла сынамлары кёбейе баргъанланы къыйынлыкълары уа уллудан-уллу бола барады. Тютюн ичип башлагъанла алгъа бир кюнню ичинде юч сигаретни къоратадыла, артдан-артха уа эки-юч пачканы, андан кёпню да бошатыргъа хазырдыла. Аланы хар онусундан жетиси ол осал къылыкъларын къояргъа сюедиле. Алай юйреннген адамла кеслерин хорлаялмайдыла – чархларында никотин жетишмей къалгъан заманда ала да, тюз да наркотикни къойгъанлача, бек къыйналадыла.

- Бармыды онг бу осал къылыкъдан азат болургъа?

- Халкъда кенг жайылгъан чайырла бла пластырьледиле. Ала адамны чархына никотинни бередиле. Чайнагъан кезиуде никотин инсанны чархына барады, пластырьни болушлугъу бла да терисинден ётеди. Ол «ломканы» кетереди. Былайда соруу тууады. Не башхалыгъы барды никотинни къалай алыргъа боллугъуну – сигарет бламы, огъесе ансызмы? Сигаретни баш ууу  ол никотин тюйюлдю, канцерогенледиле эм ауур затладыла. Канцерогенле ауузда, тамакъда, солуу тамырлада, аш орунда, ёпкеледе эм башха жерде да рак маталлы аурууланы къозгъаргъа боллукъдула. Уулу затла къан тамырланы иничкертедиле, къан тугулланы къурайдыла, атеросклерозну  эм башха жюрек-тамыр аурууланы, инсультну къозгъайдыла. Никотинни орунуна башха затланы хайырланыу къоркъуулукъну  элли процентин кетереди.

Тютюнню къойгъан кезиуде адамны чархы ары дери юйреннген затын къорууларгъа кюрешеди эм никотин излейди. Ол кезиуде инсан ачыуланып эм даулашыргъа хазыр болуп турады. Аллай болумну кетерир ючюн, врач аны ол болумдан къутултурукъ затланы жазады. Болсада ала артыкъ хайырлы тюйюлдюле. Тютюнден къутулалмагъанлагъа багъаргъа жараулу препаратла адамны мыйысыны рецепторлары бла байламлыдыла. Ала никотиннге тийишедиле, аны жерин алып тохтар ючюн кюрешедиле. Аллай дарманланы хайырланыу иги болушады. Болсада аланы заранлары да бардыла: психиканы тюрлендиргенден сора да, ёлтюрюп къояргъа боллукъдула. Кодирование уа – ол психотерапия амалды эм бир кесек болушады. Ийнеле чанчыу эм башха мадарла психика жаны бла хайырлыдыла.

- Тютюнню къояргъа кеч болургъа боламыды?

- Бир заманда да кеч тюйюлдю.  Къайсы тютюнде да канцерогенле бардыла. Алада адамны солуу органларына заран келтирлик затла кёпдюле, аны хатасындан а жарачыкъла чыгъарыкъдыла, андан ары уа адамны ауузу, тамагъы, аш оруну да ракдан аурургъа боллукъдула.

Сагъыш этигиз: кюн сайын бир пачка сигаретни ичсе, беш адамдан бири ёпкелери ауруп ёлюрге боллукъду, алтмыш жыллары толгъанладан тютюн ичгенни къойгъанладан жетисинден бири замансыз ёллюкдю, эллижыллыкъланы арасында уа аллай къоркъуу эки кереге аз болады. Не заманда да сигаретни хайырланыуну къояр ючюн, итиниу керекди, ансыз не тюрлю багъыу да хайыр берлик тюйюлдю.